ប្រវត្តិមនុស្សនៅលើទឹកដីខ្មែរ
ទឹកដីខ្មែរមានអាយុកាលតាំងពីយូរលង់ណាស់មកហើយ គឺតាំងពីសម័យកាលមុនប្រវត្តិសាស្រ្តទៅទៀត។ ចំពោះក្រុមមនុស្សដែលរ...
ប្រវត្តិមនុស្សនៅលើទឹកដីខ្មែរ
ប្រវត្តិមនុស្សនៅលើទឹកដីខ្មែរ
This is featured post 1 title
Replace these every slider sentences with your featured post descriptions.Go to Blogger edit html and find these sentences.Now replace these with your own descriptions.
This is featured post 2 title
Replace these every slider sentences with your featured post descriptions.Go to Blogger edit html and find these sentences.Now replace these with your own descriptions.
This is featured post 3 title
Replace these every slider sentences with your featured post descriptions.Go to Blogger edit html and find these sentences.Now replace these with your own descriptions.
Showing posts with label History. Show all posts
Showing posts with label History. Show all posts
Friday, June 12, 2015
ប្រវត្តិមនុស្សនៅលើទឹកដីខ្មែរ
2:11 AM
Unknown
តើអ្នកស្រាវជ្រាវទាំងនោះមានភស្តុតាងអ្វីខ្លះដើម្បីបង្ហាញពីវត្តមានរបស់មនុស្សនៅលើទឹកដីខ្មែរនោះ?
លោក ឧត្តម មានសេចក្តីរាយការណ៍អំពីប្រវត្តិសាស្រ្តនៃទឹកដីនេះ។
H1208OV
ប្រភព RFA
បុព្វបុរសខ្មែរចេះធ្វើស្រែតាំងពីរាប់ពាន់ឆ្នាំមុនគ្រិស្តសករាជ
សូមស្ដាប់សេចក្ដីរាយការណ៍របស់លោក ឧត្ដម ទាក់ទងនឹងបញ្ហានេះ៖
h1214ov
ប្រភព RFA
មនុស្សរស់នៅដោយចងក្រងជាសហគមន៍នាសម័យបុរេប្រវត្តិ
លោក ឧត្តម រាយការណ៍ពិស្តារអំពីបុរេប្រវត្តិនៃមនុស្សនាសម័យកាលដ៏យូរលង់មួយនេះ។
H1215OV
ប្រភព RFA
ផែនទីភូមិសាស្ត្រនៃប្រទេសកម្ពុជា (ភាគ១)
ព្រះរាជាណាចក្រភ្នំ ឬ នគរភ្នំ (សតវត្សរ៍ទី១ ដល់សតវត្សរ៍ទី៦ នៃគ.ស.)
១. ផែនទីភូមិសាស្ត្រនៃប្រទេសកម្ពុជា
ក្នុងរយៈកាលនៃសម័យរុងរឿង ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា បានលាតសន្ធឹងពីសមុទ្រចិន ដល់ទន្លេមេណាម។ កាលណោះ ដែនដីកូសាំងស៊ីន ឬកម្ពុជាក្រោម រួមនិងខេត្តទាំងឡាយនៅភាគកណ្ដាល និងភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសឡាវ ហើយស្ទើរតែទាំងអស់នៃដែនដីនៃប្រទេសថៃ សព្វថ្ងៃនេះ គឺជាអតីតដែនដីរបស់ខ្មែរទាំងអស់ ហើយក្នុងរយៈកាលដ៏យូរលង់មកហើយនោះ មានពេលខ្លះខ្មែរក៏បានកាន់កាប់ជ្រោយម៉ាឡេស៊ី និងប្រទេសភូមា ផងដែរ។
តាំងពីច្រើនសតវត្សមកហើយ ពិសេសពីសតវត្សទី១៣ រហូតដល់សតវត្សទី១៨ និងទី១៩ នៃគ្រិស្ដសករាជ ទឹកដីប្រទេសកម្ពុជា កាន់តែរួញតូចទៅៗ បន្តិចម្តងៗ ដោយសារសត្រូវទាំងឆ្វេងទាំងស្តាំ គឺថៃ និងវៀតណាម ដែលមានបំណងយកទន្លេមេគង្គជាព្រំដែនរួមរបស់គេ។
ដោយមានអន្តរាគមន៍របស់ប្រទេសបារាំង តាមការស្នើសុំរបស់ព្រះរាជាខ្មែរ ប្រទេសជិតខាងរបស់កម្ពុជា បានព្រមចុះសន្ធិសញ្ញាព្រមព្រៀងបីជាសំខាន់ គឺសន្ធិសញ្ញាឆ្នាំ១៨៦៣ សន្ធិសញ្ញាឆ្នាំ១៩០៤ និងសន្ធិសញ្ញាឆ្នាំ១៩០៧ ដែលជួយអោយប្រទេសខ្មែរនៅគង់វង្សស្ថិតស្ថេរ ដោយរក្សាបាននូវវត្តមាននយោបាយរបស់ខ្លួន ហើយអាចកាន់កាប់ទឹកដីខ្លះរបស់ខ្លួនដែលនៅសល់ ហើយដែលខ្មែរធ្លាប់កាន់កាប់តាំងពីសតវត្សទី១៨ មក។ ក៏ប៉ុន្តែ ទោះជាយ៉ាងនេះក៏ដោយ ក៏ប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរច្រើនលាននាក់បានត្រូវកាត់ផ្តាច់ ឬបំបែកអោយទៅរស់នៅក្រោមការត្រួតត្រារបស់រដ្ឋាភិបាលបរទេសនៅលើ ទឹកដីកំណើតរបស់ខ្លួន។
ស្ថិតនៅចំកណ្ដាលប្រទេសអាស៊ីនៃខ្យល់រដូវ ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា ឬស្រុកខ្មែរ ដែលមានផ្ទៃក្រឡាប្រមាណ ១៨២.០០០គីឡូម៉ែត្រក្រឡា ហើយមានព្រំប្រទល់ដែនជាប់នឹងប្រទេសថៃ ប្រទេសឡាវ ប្រទេសវៀតណាម និងឈូងសមុទ្រសៀម។
លក្ខណៈភូមិសាស្ត្ររបស់ស្រុកខ្មែរ អាចចែកជាពីរតំបន់ដាច់ពីគ្នា គឺតំបន់ភ្នំ ខ្ពង់រាប ស្ថិតនៅភាគខាងជើង ភាគឦសាន និងភាគនិរតីនៃប្រទេស។ ចំណែកខាងតំបន់វាលទំនាបវិញ គឺស្ថិតតាមបាតខ្ទះ ភាគកណ្ដាល តំបន់បឹងបួ វាលទំនាបទន្លេមេគង្គ និងតំបន់មាត់សមុទ្រ។ មួយភាគធំនៃផ្ទៃប្រទេស ត្រូវគ្របដណ្ដប់ទៅដោយសម្បត្តិធម្មជាតិ ព្រៃឈើ ហើយតំបន់ដីខ្ពស់ គឺខ្ពង់រាបហាក់មានលក្ខណៈជាខ្សែក្រវាត់ធម្មជាតិ ដែលហ៊ុមព័ទ្ធវាលទំនាបរបស់ប្រទេសខ្មែរទាំងមូល។
នៅភាគនិរតីនៃប្រទេស មានភ្នំធំ ហើយខ្ពស់ចោត ដូចជាជួរភ្នំក្រវាញ ជាដើម ដែលលាតសន្ធឹងដល់មាត់សមុទ្រ ហើយមានកម្ពស់ពី ១.០០០ម៉ែត្រ រហូតដល់ ១.៧៤៤ម៉ែត្រ នៅភ្នំសង្កុស។ នៅភាគខាងជើង មានជួរភ្នំដងរែក ដែលខណ្ឌដែនប្រទេសកម្ពុជា និងប្រទេសថៃ ហើយជួរភ្នំនេះជាប់ទៅនឹងភ្នំដែក ដែលជាភ្នំសម្បូរដោយរ៉ែលោហធាតុ ដែលបុព្វបុរសដូនតាខ្មែរធ្លាប់ដឹកយកមកប្រើប្រាស់ ហើយដឹកជញ្ជូនតាមផ្លូវទឹក គឺស្ទឹងមួយដែលអាចប្រើប្រាស់បានរយៈពេល ៨ខែក្នុងមួយឆ្នាំ។ ស្ទឹងនេះហូរចាក់ចូលមកក្នុងបឹងទន្លេសាប ដោយឆ្លងតំបន់ភ្នំគូលែន ជាតំបន់មួយដែលព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី២ ធ្លាប់បានរៀបចំកសាងជារាជធានីមួយរយៈ នៅដើមសតវត្សរ៍ទី៩ នៃគ្រិស្ដសករាជផង។
នៅភូមិភាគឦសាននៃប្រទេស គឺនៅក្នុងខេត្តក្រចេះ ខេត្តស្ទឹងត្រែង ខេត្តរតនគិរី និងខេត្តមណ្ឌលគិរី ជាតំបន់ដែលសម្បូរដោយខ្ពង់រាបដែលមានធាតុកសិណសិលា ថ្មក្រានីត និងថ្មបបុះ ដែលមានដើមកំណើតមកពីកម្អែលភ្នំភ្លើងក្នុងសម័យអតីតកាលដ៏យូរ ហើយកន្លែងខ្លះមានកម្ពស់រហូតដល់ ១.០០០ម៉ែត្រ ពិសេស គឺតំបន់ដែលមានព្រំដែនប្រសព្វគ្នារវាងប្រទេសទាំងបី គឺកម្ពុជា ឡាវ និងវៀតណាម។ ហើយទន្លេសំខាន់ៗបីដែលហូរពីខ្ពង់រាបខាងលើនេះ ឆ្ពោះទៅទិសខាងលិច គឺហូរភ្ជាប់ទៅនឹងទន្លេទាំងបីនោះ គឺទន្លេសេកុង សេសាន និងទន្លេស្រែពក។
ភាគកណ្ដាលនៃប្រទេសកម្ពុជា ជាតំបន់បាតខ្ទះ ដែលសម្បូរទៅដោយដីល្បប់មានជីជាតិ ហើយនិងមានភ្នំខ្លះដែរ តែស្ថិតនៅដាច់ៗពីគ្នា គឺជាតំបន់ដែលដីសម្បូរទៅដោយជីជាតិជាងគេបំផុតនៅក្នុងជ្រោយ ឥណ្ឌូចិន នេះ។ នេះជាហេតុទាក់ទាញប្រជាពលរដ្ឋអោយមករស់នៅកុះករក្នុងតំបន់នោះ ពិសេស គឺប្រជាពលរដ្ឋដែលរស់រាន ហើយទាញយកផលពីមុខរបរកសិកម្ម ទាញផលប្រយោជន៍ពីវាលទំនាបមានជីជាតិ ផលប្រយោជន៍ពី បឹង ស្ទឹង ទន្លេ ទាំងឡាយនៃភូមិភាគនោះ។
បឹងទន្លេសាប គឺជាបឹងមួយដែលធំជាងគេបង្អស់នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។ នៅរដូវវស្សា បឹងនេះមានបណ្តោយរហូតដល់ទៅ ១៦០គីឡូម៉ែត្រ និងទទឹង ៣៦គីឡូម៉ែត្រ។ នៅរដូវប្រាំង ខែមីនា-មេសា បឹងនេះមានក្រឡាផ្ទៃប្រមាណ ៣.០០០គីឡូម៉ែត្រក្រឡា។ គេអាចចែកបឹងនេះជាពីរផ្នែក គឺបឹងធំ ស្ថិតនៅភាគខាងលិច បឹងតូច វាលភក់ តំបន់កដប ស្ថិតនៅភាគខាងកើត។ នៅពេលទឹកទន្លេមេគង្គឡើងខ្ពស់ ទឹកបឹងទន្លេសាបនេះ មានជម្រៅរហូតដល់ជាង ១០ម៉ែត្រ ហើយបែកវាលលិចគ្របដណ្ដប់លើព្រៃមាត់បឹងទាំងអស់ដែលនៅជុំវិញបឹង ទន្លេសាបនោះ។
ទន្លេមេគង្គដែលមានប្រភពចេញមកពីតំបន់ទីបេ ជាទន្លេធំតែមួយគត់ដែលហូរកាត់ប្រទេសកម្ពុជា ពីព្រំដែនខាងជើងទៅព្រំដែនខាងត្បូង ត្រង់ល្បាក់ខោន គឺត្រង់ព្រំប្រទល់ដែនរវាងប្រទេសឡាវ និងកម្ពុជា ទឹកទន្លេមេគង្គត្រូវហូរមកជួបនឹងរបាំងថ្មខ្ពស់ ដូចជាទំនប់ចោតត្រេង ដែលធ្វើអោយទន្លេមេគង្គត្រង់ល្បាក់ខោននេះ ក្លាយជាអាងទឹកដ៏ធំសម្បើម ដែលមានជម្រៅរហូតដល់ជាង ២០ម៉ែត្រ ហើយហូរធ្លាក់ចុះយ៉ាងខ្លាំងមកក្រោម ដែលកប៉ាល់មិនអាចធ្វើដំណើរឆ្លងកាត់ទីនោះបានឡើយ។
ក្រៅពីតួទន្លេមេគង្គ ក៏មានដៃទន្លេជាច្រើន ខ្លះមានទទឹងរហូតទៅដល់ជាង ២គីឡូម៉ែត្រ ហូរប្រសព្វគ្នាចាក់ទៅត្រង់ដែនដីសណ្ដទន្លេមេគង្គ ដែលមានទំហំប្រមាណ ៦០០គីឡូម៉ែត្រ ពិសេស គឺត្រង់ដែនដីដែលបារាំង ហៅថា កូសាំងស៊ីន ហើយធ្វើអោយតំបន់នេះក្លាយជាតំបន់មានជីជាតិបំផុតរបស់ជនជាតិ ខ្មែរ។ បច្ចុប្បន្ននេះ ដែនដីកូសាំងស៊ីន គឺដែនដីកម្ពុជាក្រោម ដ៏មានជីជាតិរបស់ខ្មែរ ក្លាយទៅជារបស់វៀតណាម ទៅហើយ។ ចំណែកវាលទំនាបទន្លេមេគង្គវិញ គឺជាតំបន់ដែលលាតសន្ធឹងពីខេត្តក្រចេះ រហូតទៅដល់មាត់សមុទ្រផ្នែកខាងត្បូង។ នៅភ្នំពេញ ដែលជារាជធានីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា ដែលបានបង្កើតឡើងតាំងពីអំឡុងសតវត្សទី១៥ នៃគ្រិស្ដសករាជនោះ ទន្លេមេគង្គត្រូវបែកចេញជាទន្លេបួន ដែលគេនិយមហៅថាចតុមុខ។ នៅត្រង់ចតុមុខនេះ ទន្លេមេគង្គត្រូវភ្ជាប់ទៅនឹងទន្លេសាប ដែលបែកទៅទិសខាងជើងទន្លេធំ និងទន្លេបាសាក់ ដែលហូរចាក់ទៅក្នុងសមុទ្រ។
នៅរដូវប្រាំង ខែផល្គុណ ចែត្រ គឺខែមីនា មេសា ទឹកទន្លេមេគង្គត្រូវនឹងថ្កល់ ហើយជោរនាចទៅតាមពេលវេលា។ រហូតដល់ខែវស្សា រដូវភ្លៀងធ្លាក់ ចាប់ផ្ដើមឡើងនៅខែកក្កដា ទឹកទន្លេមេគង្គត្រូវឡើងផ្ទៃទន្លេមេគង្គក៏រីកធំម្តងបន្តិចៗ។ ឯទន្លេធំ និងទន្លេបាសាក់វិញ ទឹកក៏កាន់តែបន្ថែមល្បឿនឡើងជារៀងរាល់ថ្ងៃ ហូរត្របាញ់ចាក់ទៅក្នុងសមុទ្រ។ ចំណែកខាងបឹងទន្លេសាបវិញ ពេលនោះបានក្លាយជាអាងស្តុកទឹកយ៉ាងធំ រហូតលិចអស់តំបន់ទាំងឡាយដែលនៅជុំវិញទីនោះ អស់រយៈពេល ៥ខែក្នុងមួយឆ្នាំ គឺមានរយៈកាលស្មើនឹងទឹកទន្លេមេគង្គឡើងដូច្នោះដែរ។
នៅរដូវសម្រក ពិសេស គឺពេលដែលទឹកទន្លេសាបចាប់ផ្ដើមហូរវិលត្រឡប់ចេញមកវិញ ប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរនៅគ្រប់ទិសទី រួមទាំងជនជាតិខ្មែរនៅទឹកដីកម្ពុជាក្រោមផង តែងតែប្រារឰធ្វើពិធីបុណ្យប្រពៃណីមួយ គឺបុណ្យអុំទូក អកអំបុក សំពះព្រះខែ ដើម្បីសាទរបាតុភូតធម្មជាតិដ៏កម្រមាននៅលើពិភពលោកយើងនេះ៕
ស្ដាប់ ឬ ទាញយកសំឡេង
ប្រភព RFA
ខ្មែរសម័យបុរេប្រវត្តិ និងការទទួលឥទ្ធិពលឥណ្ឌា (ភាគ២)
២. សម័យបុរេប្រវត្តិ
ប្រជាពលរដ្ឋកម្ពុជា ដែលសម្គាល់ ឬហៅខ្លួនឯងថាជាជនជាតិខ្មែរនោះ គឺជាមនុស្សមួយក្រុម ក្នុងចំណោមពូជសាសន៍អូស្ត្រូអាស៊ី ហើយដែលបានមកតាំងទីរស់នៅក្នុងតំបន់ឥណ្ឌូចិន នេះតាំងពីសម័យយុគថ្មរំលីង គឺប្រមាណ ១៥សតវត្សមុនគ្រិស្តសករាជ។ ឯកសារខ្លះបញ្ជាក់ថា មានស្លាកស្នាមតាំងលំនៅនៅតំបន់នេះប្រមាណ ៥ពាន់ឆ្នាំមុនគ្រិស្តសករាជឯណោះ។ ក្រុមមនុស្សទាំងឡាយក្នុងអំបូរអូស្ត្រូអាស៊ី នេះនៅមានរស់រានរហូតដល់សព្វថ្ងៃនៅប្រទេសភូមាភាគខាងក្រោម ហើយនិងនៅតាមជួរភ្នំអណ្ណាម។ ឯលក្ខណៈកាត់ជាមួយធាតុម៉ុងហ្គោល គឺជាការកើតឡើងថ្មីៗខាងក្រោយ។ក្នុងចំណោមជនជាតិឥណ្ឌូចិន គឺពួកមនុស្សរស់នៅត្រង់ចន្លោះប្រទេសចិន និងឥណ្ឌា ប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរជាជនជាតិចាស់ជាងគេ ដែលបានតាំងទីលំនៅនៅលើទឹកដីរបស់ខ្លួនសព្វថ្ងៃនេះ គឺរហូតមកដល់សតវត្សទី១៣ នៃគ្រិស្តសករាជ ទាក់ទាញដោយដែនដីសណ្ដមានជីជាតិ វាលទំនាប និងសមុទ្រផង ព្រមដោយការរុញច្រានរបស់ពួកម៉ុងហ្គោលពីប្រទេសចិន មកផង ទើបជនជាតិវៀតណាម ជនជាតិថៃ និងភូមា បានលេចមុខមកនៅក្នុងតំបន់ឥណ្ឌូចិន នេះ ដោយពួកនេះបានវាយរុញច្រានជនជាតិខ្មែរ និងបងប្អូនរបស់ខ្លួន គឺជនជាតិមន អោយខ្ទាតពីតំបន់វាលទំនាបមេណាម និងពីតំបន់វាលទំនាបទន្លេឥរ៉ាវតី។
នៅតាមស្ថានីយបុរេប្រវត្តិនានារបស់ជនជាតិខ្មែរពីសម័យថ្មរំលីង នោះ គេបានរកឃើញ ដូចជានៅស្ថានីយម្លូព្រៃ អន្លង់ផ្ដៅ សំរោងសែន និងនៅលើខ្នងទួល ឬខ្នងភ្នំតំបន់ដីក្រហម គឺមេមត់ស្នួល នូវឧបករណ៍ផ្សេងៗជាច្រើនដែលធ្វើអំពីថ្មរំលីង។ ប្រជាជនក្នុងសម័យនោះចេះធ្វើពូថៅ កន្ត្រៃ និងកងដៃអំពីថ្មរំលីង។ គេចេះសូនដីឥដ្ឋធ្វើក្អមឆ្នាំង តុបតែងលំអដោយក្បាច់រចនាជារង្វង់ក្បាច់ហៀនគូទខ្យង និងចេះធ្វើក្រវិល សម្រាប់ពាក់ត្រចៀកថែមទៀតផង។ គេចេះនេសាទត្រីដោយស្ន ដែលមានងៀង និងស្ទូចត្រីដោយសន្ទូច ដែលមានផ្លែធ្វើអំពីឆ្អឹងសត្វ។ គេចេះផ្សាំង ឬចិញ្ចឹមសត្វគោក្របី ចិញ្ចឹមជ្រូក និងដាំស្រូវ។ ផ្ទះរបស់គេសង់បន្តើតលើសសរខ្ពស់ពីដី ដែលអាចការពារសត្វកណ្ដៀរ ឬសត្វសាហាវផ្សេងៗ ហើយនិងការពារទឹកលិចនៅរដូវវស្សា។ នៅក្នុងតំបន់ភាគខាងកើតក្នុងការកាប់ឆ្ការព្រៃស្បាត រានដីធ្វើចម្ការ ដើម្បីពង្រីកដំណាំកៅស៊ូនៅប្រទេសកម្ពុជា គេបានរកឃើញភូមិមូល ជាភូមិសម័យបុរេប្រវត្តិ ដែលមានគ្រឹះនៅសល់ដែលយើងអាចមើលឃើញយ៉ាងច្បាស់។ ក្នុងចំណោមភូមិទាំងនោះ ភូមិមួយត្រូវគេបានរកឃើញនៅមេមត់ ដែលយើងអាចឃើញច្បាស់នូវកំពែង ឬជញ្ជាំងក្រាស់ ហើយខ្ពស់ ធ្វើអំពីដីមានរាងជារង្វង់មូល ដែលមានវិជ្ឈមាត្រខាងក្រៅរហូតដល់ ២០០ម៉ែត្រ ហើយមានផ្លូវចូលពីរ។ ភូមិមូលពីសម័យបុរេប្រវត្តិនេះ ការពារដោយគូទឹកសងខាង ហើយគូទឹក ឬរណ្ដៅនោះ មានជម្រៅរហូតដល់ ៦ម៉ែត្រនៅឡើយសព្វថ្ងៃនេះ។
គេបានរកឃើញរោងជាង ឬកន្លែងកាត់បំបែកថ្ម និងដុសរំលីង ឬខាត់ថ្ម ដែលមានសំណល់វត្ថុផ្សេងៗយ៉ាងច្រើនសន្ធឹកធ្វើអំពីថ្មរំលីង ព្រមទាំងមានបំណែកចាន ឬក្រឡ ឬហៅម៉្យាងទៀតថា កុលាលភាជន៍យ៉ាងច្រើននៅទីនោះ។ តាមការស្រាវជ្រាវថ្មីៗបន្ថែមទៀត ដោយប្រើប្រព័ន្ធផ្កាយរណបថតពីទីអវកាសមក មន្ទីរពិសោធន៍ ណាសា (NASA) នៃសហរដ្ឋអាមេរិក បានប្រកាសថា បានរកឃើញភូមិមូលសម័យបុរេប្រវត្តិយ៉ាងច្រើននៅតំបន់សៀមរាបអង្គរ ផងដែរ។
ជនជាតិខ្មែរនៅសម័យបុរេប្រវត្តិ អនុវត្តជំនឿគោរពបុព្វបុរសដូនតា ហើយធ្វើសក្ការបូជាអ្នកតាម្ចាស់ទឹកម្ចាស់ដី ជាទង្វើដែលអាចអោយយល់បានថា នៅក្នុងប្រទេសមួយដែលទឹក និងដី មិនអាចកាត់ផ្តាច់ពីគ្នាបាន ហើយហាក់ដូចជាច្រឡូកលាយឡំភ្ជាប់គ្នាទៅនឹងមេឃ ក្នុងគំនិតចក្រវាឡដ៏អស្ចារ្យមួយ។
សត្វនាគ គឺជានិមិត្តរូបនៃកម្លាំងអាទិទេព ឬវត្ថុស័ក្ដិសិទ្ធិ វត្ថុទិព្វរបស់ជនជាតិខ្មែរ។ ជំនឿនេះ គេបានឃើញកើតមានមកពីយូរយារណាស់មកហើយ ជាពិសេសមានរឿងរ៉ាវនាងនាគ ដែលទាក់ទងទៅនឹងរយៈកាលចាប់ផ្ដើមប្រវត្តិសាស្ត្រនៃប្រទេសកម្ពុជា ថែមទៀតផង។ ថ្វីត្បិតតែរឿងរ៉ាវព្រះនាងនាគមានលក្ខណៈដូចជារឿងព្រេងនិទាន បន្តិចក្តី ក៏សព្វថ្ងៃជំនឿនេះនៅមានជីវិតរស់រវើកក្នុងជីវភាពនៃជនជាតិខ្មែរ ហើយត្រូវបានប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរគោរពបូជាយ៉ាងសកម្ម ហើយតម្កល់ទុកថា គឺអ្នកតាម្ចាស់ស្រុកម្ចាស់ទឹកម្ចាស់ដី ដ៏មានគុណនេះហើយជាអ្នកថែរក្សាការពារជនជាតិខ្មែរ និងមាតុភូមិខ្មែរនេះឯង។
៣. ការទទួលឥទ្ធិពលឥណ្ឌាលើកទី១
ក្នុងរង្វង់សតវត្សទី១ នៃគ្រិស្តសករាជ ជនជាតិខ្មែរដែលតាំងពីយូរលង់ណាស់មកហើយ ធ្លាប់មានទំនាក់ទំនងជាមួយអ្នកដើរសមុទ្រជាតិឥណ្ឌា ដែលភាគច្រើនជាអ្នកជំនួញ និងពួកព្រាហ្មណ៍ ក៏បានទទួលឥទ្ធិពលជាបន្តបន្ទាប់ពីពួកឥណ្ឌា ទាំងនោះ។ គ្មានអ្វីគួរអោយសង្ស័យឡើយ វប្បធម៌ និងសាសនានៃប្រទេសឥណ្ឌា បានក្លាយជាវប្បធម៌ និងសាសនារបស់វណ្ណៈអ្នកដឹកនាំខ្មែរ។ ចំណែកប្រជាពលរដ្ឋសាមញ្ញទូទៅវិញ រហូតដល់សព្វថ្ងៃនេះហើយ នៅតែមានជំនឿទៅលើព្រលឹងដូនតា គោរពបូជាអារុក្ខអារក្ខអ្នកតាម្ចាស់ទឹកម្ចាស់ដី ដែលជាជំនឿដើមរបស់ខ្មែរដដែល ទោះបីស្ថិតនៅក្រោមទង់ ឬរូបភាពព្រះពុទ្ធសាសនា ដែលនាំចូលពីឥណ្ឌា ក៏ដោយ។ ម៉្យាងទៀត គឺដោយសារការទទួលឥទ្ធិពលឥណ្ឌា ដែលមានភាសាសំស្ក្រឹតជាយាននេះហើយ ដែលបានជំរុញជនជាតិខ្មែរអោយចាប់ផ្ដើមសម័យប្រវត្តិសាស្ត្រជាតិរបស់ ខ្លួន នាដើមសតវត្សទី១ នៃគ្រិស្តសករាជនេះ។ការធ្វើដំណើរដែលកាន់តែរីកចម្រើនឡើងជាលំដាប់របស់ជនជាតិឥណ្ឌា មកកាន់តំបន់សុវណ្ណភូមិនេះ ដើមហេតុសំខាន់ គឺការមកធ្វើជំនួញជួញដូរខាងសេដ្ឋកិច្ច។ ពីដើមឡើយ ពួកឈ្មួញឥណ្ឌា ទិញមាសពីតំបន់ស៊ីបេរី ដែលពួកទូរចរធ្វើដំណើរដោយរទេះឆ្ងាយៗមកលក់អោយ ដោយឆ្លងកាត់តំបន់បាក់ទ្រីយ៉ាន។ ប៉ុន្តែ ប្រហែលជាពីរសតវត្សមុនគ្រិស្ដសករាជ ដោយមានការរំជើបរំជួលក្នុងចំណោមជនជាតិផ្សេងៗនៅភូមិភាគអាស៊ី កណ្ដាល បានធ្វើអោយផ្លូវនេះកាត់ផ្តាច់ ធ្វើគមនាគមន៍តទៅទៀតលែងកើត។
ក្រោយមក គឺក្នុងអំឡុងសតវត្សទី១នៃគ្រិស្តសករាជ ពួកឥណ្ឌា ក៏ធ្វើដំណើរបែរទៅទិសខាងលិច ហើយបានទិញ និងដឹកជញ្ជូនមាសពីពិភពរ៉ូម៉ាំង ក្នុងនោះមានទាំងកាក់មាសដែលគេបានរំលាយ ហើយបោះពុម្ពជារូបិយវត្ថុជាប្រាក់ ដាក់អោយប្រើប្រាស់នៅក្នុងចក្រភពរ៉ូម៉ាំង ថែមទៀតផង។ ក៏ប៉ុន្តែ មិនយូរប៉ុន្មាន ព្រះចៅវ៉េស្ប៉ាស្យាង ដែលគ្រងរាជនៅចន្លោះឆ្នាំ៦៩-៧៩ នៃគ្រិស្ដសករាជ នៃចក្រភពរ៉ូម៉ាំង បានចេញបញ្ញត្តិហាមឃាត់មិនអោយនាំមាសចេញ ដែលជាប្រការបង្ខំអោយឈ្មួញឥណ្ឌា ស្វែងរកប្រភពទិញមាសពីកន្លែងផ្សេងទៀត។ ទីបំផុត ពួកនេះក៏បានធ្វើដំណើរបែរមករកតំបន់សុវណ្ណភូមិនេះ។ ការធ្វើដំណើរស្វែងមករកមាសនៅជ្រោយសុវណ្ណភូមិនេះ បានត្រូវសម្រួលដោយកត្តាជាច្រើនដូចជា ការរីកចម្រើនខាងផ្នែកនាវាចរសមុទ្រ ដោយពេលនោះគេអាចរកឃើញបច្ចេកទេសធ្វើសំពៅធំៗ មាំៗដែលអាចផ្ទុកទំនិញ និងមនុស្សចំនួនរហូតដល់ ៧០០នាក់ ការរកឃើញភាពឆ្លាស់គ្នានៃខ្យល់រដូវ ដោយអ្នកបើកសំពៅជនជាតិក្រិក បានជំរុញអោយមានភាពទៀងទាត់ក្នុងការធ្វើដំណើរ និងញ៉ាំងការស្វែងរកមាសនៅតំបន់សុវណ្ណភូមិនេះ កាន់តែមានសន្ទុះកើនឡើង។
ម៉្យាងទៀត ក្នុងពេលជាមួយគ្នានេះដែរ ព្រះពុទ្ធសាសនាក៏កាន់តែរីកចម្រើនឡើង ហើយសាសនានេះបានលុបបំបាត់ចោលប្រព័ន្ធវណ្ណៈក្នុងសង្គម ដែលជាហេតុនាំអោយពួកឥណ្ឌា ឈប់ខ្លាចបាត់ភាពបរិសុទ្ធក្នុងឈាម ក្នុងពូជសាសន៍របស់ខ្លួន ហើយធ្វើការទាក់ទងដោយទូលាយជាមួយជនបរទេស។
ក្រោយមក ពួកឈ្មួញឥណ្ឌា ទាំងនោះ បានមកបោះទីតាំងដោយបានបង្កើតជាហាងលក់ទំនិញ ឬសាខាគ្រឹះស្ថានជំនួញរបស់ខ្លួនក្នុងដែនដីសុវណ្ណភូមិ ហើយជាបន្តបន្ទាប់ បានប្រើប្រាស់គ្រឹះស្ថានទាំងនោះជាមជ្ឈមណ្ឌលផ្សព្វផ្សាយនយោបាយ និងសាសនារបស់ខ្លួន ហើយបានជះឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងទៅលើពួករដ្ឋវាសី គឺជាជនជាតិម្ចាស់ស្រុក។ មិនត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះទេ ដើម្បីពង្រឹង និងពង្រីកឥទ្ធិពលរបស់ខ្លួន ពួកនេះបានរឹតចំណងចងស្ពានមេត្រី រៀបចំអាពាហ៍ពិពាហ៍ចម្រុះជាមួយពួករដ្ឋវាសីម្ចាស់ស្រុក ដើម្បីបង្កើតចំណងទាក់ទងជាគ្រួសារយ៉ាងជិតស្និទ្ធថែមទៀតផង។
ជាក់ស្តែង គឺអាពាហ៍ពិពាហ៍បែបនេះហើយដែលបានបង្កើតឡើងនូវសន្តតិវង្សដំបូងបង្អស់របស់ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា យើងនេះ៕
ស្ដាប់ ឬ ទាញយកសំឡេង
ប្រភព RFA
ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរនាសម័យអាណាចក្រភ្នំ (ភាគ៣)
៤.អាណាចក្រនគរភ្នំ
ទឹកដីនៅតាមដងទន្លេមេគង្គភាគខាងក្រោម ហើយនិងក្នុងដែនដីសណ្ដនៃទន្លេនេះ បានត្រូវពួកខ្មែរមួយក្រុមដែលមានជំនឿទៅលើសត្វនាគ ឬដែលជឿថា បុព្វបុរសដូនតារបស់ខ្លួន មានអម្បូរមកពីពូជនាគ រស់នៅតាំងពីយូរលង់មកហើយ។ ឯកសារចិន របស់ លោក កាំង ថៃ ដែលបានមកទស្សនានគរភ្នំនៅពាក់កណ្ដាលសតវត្សទី៣នៃគ្រិស្ដសករាជ បានរៀបរាប់ថា ប្រហែលជាក្នុងឆ្នាំ៥០នៃគ្រិស្ដសករាជ មានជនជាតិឥណ្ឌា ជាព្រាហ្មណ៍ម្នាក់ឈ្មោះ ហ៊ុន ទៀន បានធ្វើដំណើរពីប្រទេសឥណ្ឌា តាមកោះខាងត្បូងមកអាណាចក្រភ្នំ។ ហេតុដែលបណ្ដាលអោយព្រាហ្មណ៍ ហ៊ុន ទៀន ធ្វើដំណើរមកកាន់នគរភ្នំ នេះ ព្រោះយប់មួយព្រះបាទ ហ៊ុន ទៀន បានយល់សប្ដិឃើញថា ទេវតាដែលបីបាច់ថែរក្សាព្រះអង្គ បានធ្វើអំណោយធ្នូទិព្វមួយដល់ព្រះអង្គ ហើយបញ្ជាអោយព្រះអង្គឡើងជិះសំពៅដ៏ធំមួយ។ លោក កាំង ថៃ បន្តថា លុះព្រឹកឡើង ព្រះអង្គក៏ធ្វើដំណើរទៅកាន់ទេវស្ថាន ដើម្បីធ្វើសក្ការបូជា ស្រាប់តែបានឃើញធ្នូទិព្វនោះដូចសុបិន្ដមែន។ ដោយសុបិន្ដឆុតដូច្នេះ ព្រះអង្គក៏ធ្វើដំណើរតាមសមុទ្រ ទៅកាន់អាណាចក្រភ្នំតាមការណែនាំរបស់ទេវតាក្នុងការយល់សប្ដិនោះ។មកដល់នគរភ្នំ ព្រះបាទ ហ៊ុន ទៀន បានពើបប្រយុទ្ធជាមួយរាជធានីនៃរដ្ឋនេះ ដែល លោក កាំង ថៃ ថាមានព្រះនាមថា ព្រះនាង លីវយី។ ព្រះនាង លីវយី ដែលបាននាំកម្លាំងទ័ពមកវាយលុកលើសំពៅព្រះបាទ ហ៊ុន ទៀន មុន។ ដោយឫទ្ធានុភាពធ្នូទិព្វ ព្រះអង្គក៏ទទួលបានជ័យជម្នះលើព្រះនាង លីវយី ដែលជាម្ចាស់ស្រុក ដោយព្រះអង្គបានបាញ់សំពៅរបស់ព្រះនាងអោយធ្លាយពីម្ខាងទៅម្ខាង។ ដោយឃើញព្រះបាទ ហ៊ុន ទៀន មានឫទ្ធិខ្លាំងពូកែដូច្នោះ ព្រះនាង លីវយី ក៏ព្រមចាញ់ព្រះអង្គ ហើយព្រះអង្គក៏បានរៀបអភិសេកព្រះនាងជាអគ្គមហេសី តាំងពីពេលនោះមក។
ប្រភពមួយទៀតដែលរៀបរាប់ពីព្រឹត្តិការណ៍នេះដែរ គឺសិលាចារិកចាម នៅមីសឺន (គ្រិស្ដសករាជ ៦៥៨) បានអោយយើងដឹងថា ព្រះបាទ ហ៊ុន ទៀន ដែលចិន ហៅនោះឈ្មោះ កៅណ្ឌិន្យ ឯព្រះនាង លីវយី វិញ គឺព្រះនាង សោមាកូនព្រះច័ន្ទ។ ឯខាងព្រះរាជពង្សាវតារនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា វិញ បានហៅព្រះនាមស្ដេចនោះថា ព្រះថោង និងនាងនាគ ដែលបានបន្សល់ទុកនូវកេរ្តិ៍ដំណែលទំនៀមទម្លាប់ប្រពៃណីជាច្រើន អោយជីវភាពសង្គមខ្មែររហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ។
ដូច្នេះ រួមសេចក្តីមក គឺព្រះបាទ ហ៊ុន ទៀន ឬ កៅណ្ឌិន្យ ឬ ព្រះថោង និងព្រះនាង លីវយី ឬ ព្រះនាង សោមាកូនព្រះច័ន្ទ ឬ នាងនាគ នេះហើយ ដែលជាអ្នកបានកសាងឡើងនូវសន្តតិវង្ស ឬរាជវង្សខ្មែរជាដំបូងគេបង្អស់នោះ។ ម៉្យាងទៀត គឺពេលនោះហើយដែលព្រះថោង ឬ កៅណ្ឌិន្យ ឬ ហ៊ុន ទៀន ដែលជាជាតិឥណ្ឌា បាននាំយកនូវទំនៀមទម្លាប់ប្រពៃណីផ្សេងៗពីប្រទេសឥណ្ឌា មានសាសនា ភាសា អ្នកប្រាជ្ញអក្សរសាស្ត្រ ច្បាប់ទម្លាប់ផ្សេងៗ ពិសេស គឺរបៀបរៀបចំ ឬគំនិតដឹកនាំប្រទេសតាមបែបរាជាធិបតេយ្យមកបន្ថែមអោយ ឬបញ្ចូលគ្នានឹងអ្វីៗដែលសង្គមខ្មែរមានរួចទៅហើយ ដូចជាជំនឿលើព្រលឹងដូនតា គោរពមេបា អារក្ខអ្នកតា និងលទ្ធិមាតាធិបតេយ្យយកមេជាធំ ដែលជាហេតុធ្វើអោយសង្គមខ្មែរក្នុងសម័យនោះមានការរីកចម្រើនយ៉ាង ឆាប់រហ័សបំផុត។
ចំពោះឈ្មោះនគរ វិញ គឺប្រហែលពីពេលនោះមកហើយដែលមានឈ្មោះថា នគរភ្នំ ព្រោះតាមឯកសារចិន បាននិយាយច្បាស់ថា អធិរាជអាណាចក្រភ្នំមានឋានន្តរនាមថា គូឡុង គឺក្រុងដែលសព្វថ្ងៃមានន័យថា ស្ដេចសោយរាជ្យ។ ម៉្យាងទៀត តាមការនិយមរបស់ជនជាតិចិន គេច្រើនប្រើឈ្មោះ ឬពាក្យតែមួយសម្រាប់សម្គាល់ប្រទេសផង ប្រជារាស្ត្រផង រាជធានីផង ឬក៏ឋានន្តរនាមរបស់អ្នកដឹកនាំផង។ ដូច្នេះ ពាក្យ ហ្វូណន ចិន ប្រហែលជាហៅតាមឋានន្តរនាមព្រះចៅអធិរាជ គឺកុរុងវ្នំ ហើយ ហ្វូណន គឺជាសំនៀងចិន នៃពាក្យវ្នំ ឬភ្នំរបស់ខ្មែរនេះឯង។ ឯការដែលអធិរាជអាណាចក្រភ្នំមានឋានន្តរនាមក្រុងវ្នំដូច្នេះ គឺប្រហែលជាមកពីភ្នំជាទីកន្លែងដែលអធិរាជឡើងទៅជួបនិងព្រះឥសូរ។ ឯកសារចិន បានរៀបរាប់ថា ព្រះអាទិទេពយាងចុះពីលើភ្នំម៉តាន់ ជាញឹកញាប់ ព្រះអង្គបានយកទីនោះដើម្បីបញ្ចេញមហិទ្ធិឫទ្ធិរបស់ព្រះអង្គ។ ព្រះចៅអធិរាជទាំងឡាយបានទទួលនូវពរជ័យពីព្រះអង្គ ហើយប្រជារាស្ត្រក៏បានសុខចម្រើន ដោយសារសកម្មភាពនោះផងដែរ។
ចំណែកខាងរាជធានីនៃអាណាចក្រនគរភ្នំវិញ មានឈ្មោះថា វ្យាធៈបុរៈ ប្រហែលស្ថិតនៅម្តុំបាភ្នំ មានចម្ងាយប្រមាណ ២០០គីឡូម៉ែត្រពីសមុទ្រ។
៥- ការបង្កើតរាជវង្សដំបូង
អ្នកស្នងរាជ្យតពីព្រះបាទ កៅណ្ឌិន្យ គឺជាកូនចៅរបស់ព្រះអង្គ ក្នុងនោះមានព្រះបាទ ហ៊ុន ផានហួង ដែលជាព្រះរាជាមួយអង្គខ្លាំងពូកែ មានកលល្បិចក្នុងការធ្វើសង្គ្រាមពង្រឹងអំណាចកណ្ដាល ហើយវាយពង្រីកអាណាចក្រអោយធំទូលាយ។ ស្ដេចអង្គនេះសោយទិវង្គតក្នុងព្រះជន្ម ៩០ព្រះវស្សា នៅដើមសតវត្សទី៣នៃគ្រិស្ដសករាជ។ ព្រះរាជបុត្ររបស់ព្រះអង្គដែលអ្នកនិពន្ធចិន ថាមានព្រះនាម ប៉ាន-ប៉ាន (Phan-Phan) ត្រូវជ្រើសតាំងអោយឡើងស្នងរាជ្យបន្តពីព្រះអង្គ។ ប៉ុន្តែ ព្រះរាជាអង្គថ្មីនេះ បានប្រគល់កិច្ចការរដ្ឋទាំងអស់ទៅអោយមេទ័ពម្នាក់ឈ្មោះ ស្រីមារៈ មើលកិច្ចការជំនួស។ ព្រះអង្គសោយរាជ្យបានតែបីឆ្នាំក៏សុគតទៅ។ ពួកនាម៉ឺនសព្វមុខមន្ត្រី ក៏ជ្រើសមេទ័ព ស្រីមារៈ អោយឡើងសោយរាជ្យ។ជាទូទៅ ព្រះរាជាខ្មែរតែងតែមានព្រះនាមបី គឺ៖
១. ព្រះនាមកំណើត
២. ព្រះនាមគ្រងរាជ្យ
៣. ព្រះមរណនាម គឺជាព្រះនាមពេលដែលព្រះអង្គសុគតទៅ។
ព្រះអង្គ ស្រីមារៈ គឺជាព្រះរាជាខ្មែរដំបូងបំផុតដែលទ្រង់យកព្រះនាម "វរ្ម័ន" ដែលមានន័យថា អ្នកការពារ មកប្រើដំបូងគេបង្អស់ ហើយព្រះនាមវរ្ម័ននេះ បានត្រូវព្រះមហាក្សត្រខ្មែរទ្រង់ប្រើប្រាស់ជារៀងរហូត លុះត្រាដល់ពេលដែលបដិវត្តន៍នយោបាយ និងសាសនារបស់នាយត្រសក់ផ្អែម កើតមានឡើង។
ព្រះបាទ ស្រីមារៈ ជាស្ដេចសឹកដ៏ខ្លាំងពូកែ។ ព្រះអង្គបានធ្វើសង្គ្រាមតាមផ្លូវគោកផង តាមផ្លូវទឹកផង ហើយពង្រឹងអំណាចរបស់ព្រះអង្គ លើដែនដីភាគខាងក្រោម "កម្ពុជាក្រោមសព្វថ្ងៃ" លើភាគកណ្ដាលនៃទន្លេមេគង្គ ហើយរឹបដាក់ជាចំណុះនូវរដ្ឋតូចៗនៅភាគខាងជើង ជ្រោយម៉ាឡាយូ ដើម្បីត្រួតពិនិត្យលើផ្លូវគោក និងទីសំចតទាំងឡាយចន្លោះឈូងសមុទ្របឹងហ្គាល និងឈូងសមុទ្រសៀម។ ព្រះអង្គទ្រង់សោយទិវង្គតក្នុងពេលដែលទ្រង់បំពេញបេសកកម្មមួយនៅ ប្រទេសម៉ាឡេស៊ី។
ក្មួយរបស់ព្រះអង្គព្រះនាម ហ្វានឆាន ដែលប្រហែលជាមានព្រះនាមក្នុងរាជ្យថា ធរណិន្ទ្រវរ្ម័ន បានជ្រែករាជ្យដោយបានធ្វើគត់រាជទាយាទ គឺព្រះរាជបុត្រច្បងរបស់ព្រះបាទ ស្រីមារៈ ហើយឡើងសោយរាជ្យ។ ព្រះអង្គសោយរាជ្យបានរយៈពេល ២០ឆ្នាំ។
នៅក្នុងរាជ្យរបស់ព្រះអង្គ ព្រះអង្គបានរឹតចំណងការទូតជាមួយនឹងរាជវង្សឥណ្ឌា មុរុណ្ឌ។ នៅឆ្នាំ២៤៣ ព្រះអង្គបានបញ្ជូនរាជទូតទៅប្រទេសចិន ដើម្បីនាំដង្វាយជាអ្នកភ្លេង និងផលិតផលផ្សេងៗ ទៅថ្វាយស្ដេចក្រុងចិន។ គឺនៅក្នុងរាជ្យព្រះអង្គ ហ្វានឆាន នេះហើយ ដែលគេបានសាងសិលាចារិកខ្មែរ ដែលចាស់ជាងគេជាភាសាសំស្ក្រឹត ក្នុងដែនសាមន្តរដ្ឋមួយរបស់អាណាចក្រនគរភ្នំ។ សិលាចារិកនេះ ត្រូវបានគេរកឃើញនៅរមណីយដ្ឋាន "វ៉ូកាញ់" ក្នុងតំបន់ញ៉ាត្រាង ប្រទេសវៀតណាម សព្វថ្ងៃនេះ។
ប្រហែលនៅក្នុងឆ្នាំ២៥០ ព្រះអង្គ ហ្វានឆាន ត្រូវធ្វើគត់ដោយព្រះរាជបុត្រពៅរបស់ព្រះបាទ ស្រីមារៈ ដោយយកលេសថាសងសឹក។ មេទ័ពម្នាក់របស់ព្រះអង្គ ហ្វានឆាន មានឈ្មោះថា អាសុចៃ ដែលតាមឯកសារចិន ថាឈ្មោះ ស៊ីយុនហ្វាន់ស៊ីយុន បានធ្វើគត់រាជទាយាទ គឺព្រះរាជបុត្រពៅរបស់ព្រះបាទ ស្រីមារៈ ហើយប្រកាសខ្លួនឡើងសោយរាជ្យជា "កុរុងវ្នំ"។
ព្រះបាទ ហ្វាន់ស៊ីយុន ជាព្រះរាជាដែលស្រឡាញ់សន្តិភាព ទ្រង់យកព្រះទ័យទុកដាក់នឹងព្រះរាជភារកិច្ចរបស់ព្រះអង្គយ៉ាង ខ្លាំង។ ដើម្បីរក្សាកិត្យានុភាព ព្រះអង្គបានប្រើប្រាស់ការទូតច្រើនជាងកម្លាំងទ័ព។ ព្រះអង្គទ្រង់រក្សាចំណងទាក់ទងជាប្រក្រតីជាមួយព្រះរាជវាំង មុរុណ្ឌ នៃប្រទេសឥណ្ឌា។ ពីឆ្នាំ២៦៨ ដល់ឆ្នាំ២៨៧ ព្រះអង្គបានបញ្ជូនរាជទូតទៅប្រទេសចិន។ ក្រៅពីនោះ ជាមួយនឹងអាណាចក្រចំប៉ា ដែលស្ថិតនៅភាគខាងកើតនគរភ្នំ ព្រះអង្គបានរឹតចំណងទាក់ទងយ៉ាងជិតស្និទ្ធបំផុត រហូតដល់គេអាចជឿបានថា ប្រហែលជាព្រះអង្គបានពង្រីកអធិរាជភាពរបស់ព្រះអង្គលើប្រទេសចំប៉ា នោះ ថែមទៀតផង៕
ស្ដាប់ ឬ ទាញយកសំឡេង
ប្រភព RFA
ព្រឹត្តិការណ៍ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរពីដើមសតវត្សទី៤ដល់ទី៦ (ភាគ៤)
ព្រះពុទ្ធសាសនានៅប្រទេសកម្ពុជា នៅអំឡុងសតវត្សទី៦ ពេលដែលប្រទេសកម្ពុជា បានទទួលឥទ្ធិពលជាលើកទីពីរពីឥណ្ឌា មានការរីកចម្រើនរុងរឿងណាស់ រហូតដល់មានការបញ្ជូនព្រះសង្ឃខ្មែរអោយទៅជួយវិស័យនេះនៅប្រទេស ចិន ទៀតផង។ ជាបន្តទៅទៀតនេះ សូមរៀបរាប់ជូនព្រឹត្តិការណ៍ប្រវត្តិសាស្ត្រមួយចំនួន ពីដើមសតវត្សទី៤ ដល់ទី៦។
ព្រឹត្តិការណ៍ដែលកើតមានឡើងក្នុងអំឡុងខាងដើមសតវត្សទី៤ មិនសូវមានឯកសារអ្វីកត់ត្រាទុកទេ ទោះជាសិលាចារិក ឬឯកសារចិន ក៏ដោយ។ រហូតដល់ឆ្នាំ៣៥៧ អាណាចក្រភ្នំត្រូវគ្រប់គ្រងដោយព្រះរាជាមួយព្រះអង្គ ព្រះនាម ឆានតាន ដែលចិន អោយឈ្មោះថា ធៀនឈូឆានតាន ប្រែថាឥណ្ឌា ឈ្មោះ ឆានតាន។ ឆានតាន នេះជាឋានន្តរនាមរបស់ពួកឥណ្ឌូ-សីថ ជាពិសេស គឺរបស់រាជវង្សកុសាណៈ ដែលប្រហែលជាត្រូវភៀសខ្លួនចេញពីប្រទេសឥណ្ឌា ផ្នែកខាងត្បូង ដែលខ្លួនបានធ្លាប់កាន់កាប់មួយរយៈពេល ដែលព្រះរាជាឥណ្ឌា មួយព្រះអង្គ ព្រះនាម ព្រះបាទសមុទ្រគុប្តៈ ទ្រង់វាយលុករំដោះយកតំបន់នោះនៅឆ្នាំ៣៣៥-៣៧៥។
ក្នុងរាជ្យរបស់ព្រះអង្គ ព្រះបាទ ឆានតាន បានមានទំនាក់ទំនងល្អជាមួយប្រទេសចិន ហើយព្រះអង្គបានលើកសួយជាដំរីផ្សាំង ទៅថ្វាយអធិរាជចិន ថែមទៀតផង។ ឯកសារចិន ក៏បានកត់ត្រាទុកផងដែរថា ក្នុងចំណោមស្ដេចដែលសោយរាជ្យតៗមកពីព្រះបាទ ឆានតាន មានស្ដេចមួយព្រះអង្គព្រះនាម កៅណ្ឌិន្យ ជាព្រាហ្មណ៍ជាតិឥណ្ឌា ដែលពេលមួយនោះមានសំឡេងអាថ៌កំបាំងមួយបានបញ្ជាអោយព្រាហ្មណ៍នេះទៅ សោយរាជ្យនៅអាណាចក្រភ្នំ។
កៅណ្ឌិន្យ មានសេចក្តីរីករាយយ៉ាងខ្លាំង ហើយបានធ្វើដំណើរទៅដល់ស្រុកប៉ានប៉ាន នៅខាងត្បូងដែលអ្នកស្រុកនគរភ្នំបាននាំគ្នាទៅជួប ហើយស្រុះស្រួលលើកព្រះអង្គអោយឡើងសោយរាជ្យ។ ឯកសារខ្លះបានបញ្ជាក់ថា ក្សត្រអង្គនេះមានព្រះនាមក្នុងរាជ្យថា ស្រុទ្ទៈវរ្ម័ន ដែលគេបានថ្វាយព្រះរហ័សនាមថា អ្នកការពារលទ្ធិវេទ។
ក្នុងរជ្ជកាលរបស់ព្រះអង្គ សាសនាព្រាហ្មណ៍គណៈឥសូរ មានការរីកចម្រើនយ៉ាងខ្លាំង ប៉ុន្តែខាងព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយានវិញ ក៏នៅមានសាសនិកអ្នកជឿ និងគោរពច្រើនដែរ។ របៀបរបបរៀបចំផ្នែកនយោបាយ និងខាងសង្គមនៅអាណាចក្រភ្នំ ត្រូវចម្លងយកតាមរូបភាពប្រទេសឥណ្ឌា។ មិនត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះទេ ព្រះអង្គបានទាំងអញ្ជើញពួកព្រាហ្មណ៍យ៉ាងច្រើនពីប្រទេសឥណ្ឌា ដោយផ្តល់កិត្តិយសយ៉ាងខ្ពង់ខ្ពស់ដល់ពួកនេះ ដើម្បីអោយគេជួយរៀបចំកិច្ចការផ្សេងៗខាងសាសនា ការអប់រំ និងខាងសង្គមថែមទៀតផង។
ក្រោយពីព្រះអង្គចូលទិវង្គតទៅ ព្រះរាជបុត្ររបស់ព្រះអង្គទ្រង់ឡើងសោយរាជ្យស្នងព្រះអង្គ ដែលមានព្រះនាមក្នុងរាជ្យថា ស្រេស្ថាវរ្ម័ន។ ព្រះរាជាអង្គនេះបានបញ្ជាអោយយកសារការទូត និងដង្វាយទៅថ្វាយព្រះចៅអធិរាជចិន នៃរាជវង្សវ៉ិនជាច្រើនលើក គឺនៅគ្រិស្ដសករាជ៤៣៤-៤៣៥ និង៤៣៨។ ម៉្យាងទៀត ដើម្បីរក្សាចំណងមិត្តភាពល្អជាមួយប្រទេសចិន នេះ ព្រះបាទ ស្រេស្ថាវរ្ម័ន ក្នុងឆ្នាំ៤៣១-៤៣២ បានប្រកែកមិនព្រមជួយប្រទេសចំប៉ា ក្នុងការវាយដណ្ដើមយកខេត្តតុងគឹង របស់ចិន ទេ។
ពង្សាវតារចិន រាជវង្សស៊ីខាងត្បូង បាននិយាយថា ប្រហែល ១០ឆ្នាំក្រោយកាលកំណត់៤៣១-៤៣២ ស្ដេចសោយរាជ្យនៅនគរភ្នំ គឺព្រះបាទ ជ័យវរ្ម័ន ដែលមានត្រកូល កៅណ្ឌិន្យ គឺព្រះបាទ កៅណ្ឌិន្យ ជ័យវរ្ម័ន គ្រិស្ដសករាជ៤៨០-៥១៤។ ព្រះអង្គជាមហាក្សត្រនគរភ្នំ ដែលមានចំណងទាក់ទងការទូតយ៉ាងប្រពៃបំផុតជាមួយនឹងប្រទេសចិន រហូតដល់ព្រះចៅអធិរាជចិន ទ្រង់ថ្វាយឋានន្តរនាមថា មេទ័ពស្នេហាសន្តិភាពភាគខាងត្បូងអធិរាជក្រុងភ្នំ។ ក្នុងរាជព្រះបាទ កៅណ្ឌិន្យជ័យវរ្ម័ន នេះមានព្រះភិក្ខុសង្ឃពីរអង្គនៃអាណាចក្រភ្នំ គឺព្រះសង្ឃបាល និងមន្ត្រសេន បាននិមន្តទៅគង់នៅប្រទេសចិន ដើម្បីជួយបកប្រែគម្ពីរផ្សេងៗពីភាសាសំស្ក្រឹត។ ហើយគឺក្នុងរាជ្យព្រះអង្គនេះដែរ គឺក្នុងគ្រិស្ដសករាជ៥០៣ ព្រះអង្គទ្រង់បានចាត់ព្រះសង្ឃព្រះនាម នាគសេន អោយនាំព្រះពុទ្ធរូបធ្វើអំពីផ្កាថ្ម និងចេតិយធ្វើអំពីភ្លុក និងវត្ថុផ្សេងៗទៀត ទៅថ្វាយព្រះចៅអធិរាជចិន រាជវង្សសុង។
ដោយសារសំអាងទៅលើឯកសារចិន ដែលចែងពីសេចក្តីរាប់អាន ដែលព្រះចៅអធិរាជចិន មានចំពោះព្រះបាទ កៅណ្ឌិន្យជ័យវរ្ម័ន នេះ គេអាចសន្មតថា រជ្ជកាលរបស់ព្រះអង្គជាសម័យរុងរឿងបំផុតនៃប្រវត្តិសាស្ត្រអាណាចក្រ នគរភ្នំ។ ព្រះអង្គទ្រង់សោយទិវង្គតនៅគ្រិស្ដសករាជ៥១៤។ តាមរាជប្រវេណី ក្រោយពីព្រះអង្គ កៅណ្ឌិន្យជ័យវរ្ម័ន សុគតទៅ គឺត្រូវរាជទាយាទព្រះនាម គុណវរ្ម័ន ជាបុត្ររបស់ព្រះរាជអគ្គមហេសី ព្រះនាង កុលប្រភាវតី ឡើងសោយរាជ្យស្នងព្រះអង្គ។ ប៉ុន្តែ នៅឆ្នាំ៥១៤ នោះដដែល រុទ្រវរ្ម័ន ជាព្រះជេដ្ឋារបស់ គុណវរ្ម័ន ដែលជាបុត្ររបស់ស្នំម្នាក់ បានធ្វើគត់ គុណវ្ម័ន ជាប្អូន ដើម្បីដណ្ដើមយករាជ្យសម្បត្តិសោយ។
ព្រះបាទ រុទ្រវរ្ម័ន នេះ គឺជាស្ដេចចុងក្រោយបង្អស់នៃអាណាចក្រនគរភ្នំ។ ព្រះអង្គបានបញ្ជូនរាជទូតជាច្រើនដងនៅចន្លោះគ្រិស្ដសករាជ៥១៧ និង៥៣៥ ទៅកាន់ប្រទេសចិន។ រាជទូតអាណាចក្រភ្នំម្នាក់ដែលបាននាំសួយជាសត្វរមាសមួយទៅថ្វាយ ស្ដេចក្រុងចិន នៅឆ្នាំ៥៣៩ បានទូលព្រះអង្គថា នៅប្រទេសខ្លួនមានព្រះកេស គឺសក់ព្រះមួយសរសៃប្រវែងបីម៉ែត្រ។ លុះទ្រង់ជ្រាបដំណឹងនេះហើយ ព្រះចៅអធិរាជលាងវូទី បានបញ្ជាព្រះសង្ឃ ឆេយុនប៉ាវ អោយនិមន្តមកអាណាចក្រភ្នំ ដើម្បីនាំយកព្រះកេសនោះទៅប្រទេសចិន។
បើតាមពង្សាវតាររាជវង្សលាង ព្រះពុទ្ធសាសនាក្នុងសម័យនោះរុងរឿងណាស់ ព្រោះឯកសារនោះបាននិយាយថា មានគណៈបេសកកម្មទូតចិន មួយត្រូវបញ្ជូនមកអាណាចក្រភ្នំ នៅចន្លោះគ្រិស្ដសករាជ៥៣៥ និង៥៤៥ ដើម្បីសុំអោយអធិរាជអាណាចក្រភ្នំ បញ្ជូនទៅប្រទេសចិន នូវអ្នកប្រាជ្ញ និងគម្ពីរខាងព្រះពុទ្ធសាសនា។
គួរកត់សម្គាល់ថា ការដែលព្រះបាទ វុទ្រវរ្ម័ន ឡើងសោយរាជ្យដោយខុសទំនងបែបនេះ បានបណ្ដាលអោយអាណាចក្រនគរភ្នំត្រូវវឹកវរចលាចល រហូតដល់ត្រូវរលំរលាយជាស្ថាពរនៅពាក់កណ្ដាលទី២នៃសតវត្សទី៦ នោះឯង៕
ស្ដាប់ ឬ ទាញយកសំឡេង
ប្រភព RFA
អារ្យធម៌ខ្មែរនៅសម័យនគរភ្នំ (ភាគ៥)
លោកអ្នកនាងជ្រាបទេថា នៅសង្គមអាណាចក្រភ្នំ ជាសង្គមមេនិយម គឺគេទុកស្រីជាធំនៅក្នុងគ្រួសារផង និងនៅក្នុងសង្គមផង។ ក្នុងការជ្រើសរើសគូស្រករវិញ មិនមែនប្រុសដណ្ដឹងស្រីដូចសម័យបច្ចុប្បន្ននេះទេ នៅសម័យអាណាចក្រភ្នំ គឺស្រីដណ្ដឹងប្រុស។
ឯកសារចិន បានបញ្ជាក់អោយយើងដឹងថា ភូមិខ្មែរព័ទ្ធជុំវិញដោយកំពែងធ្វើអំពីដី មានគូទឹក ឬស្រះធំៗព័ទ្ធជុំវិញ ដែលមានចិញ្ចឹមក្រពើជាច្រើនផង។ នៅក្នុងបរិវេណភូមិ មានស្រះទឹកសម្រាប់ប្រើរួមគ្នា។ ផ្ទះសង់អំពីឈើបន្តើតខ្ពស់ផុតពីដី ហើយប្រក់ស្លឹក។
មនុស្សនៅអាណាចក្រភ្នំ ច្រើនមានសម្បុរខ្មៅ សក់រួញអង្គាដី ច្រើនលែងខ្លួនទទេ។ អ្នកស្រុកធម្មតាស្លៀកសារុង ឬសំពត់អំបោះ ដើរជើងទទេ។ ឯអ្នកមាន និងមន្ត្រី ស្លៀកសំពត់សំឡុយ ឬចងក្បិនសំពត់ចរបាប់ មានពាក់ស្បែកជើងផង។ ទាំងអស់គ្នានិយមចោះត្រចៀក ដើម្បីពាក់ក្រវិលរយ៉ា ទំហ៊ូ ត្រសាល់ត្រចៀក។ គេចូលចិត្តល្បែងប្រជល់មាន់ ប្រជល់ជ្រូក ហើយមានការប៉ិនប្រសប់ក្នុងជំនាញសិប្បកម្មត្បាញរវៃសូត្រអំបោះ និងជាងចម្លាក់ប្រាក់ ស្ពាន់ ជំនាញជាងទង ធ្វើគ្រឿងអលង្ការមាសថែមទៀតផង។
មនុស្សនៅអាណាចក្រនគរភ្នំត្រង់ណាស់ មិនមានចិត្តលោភលន់ ហើយមិនចេះលួចទេ។ បើមានទំនាស់ ឬក្តីក្ដាំគ្នាកើតឡើង គេចូលចិត្តប្រើវិធីអស្ចារ្យ ដើម្បីរកសេចក្តីពិត។ កាលណាមានបាត់របស់អ្វីមួយ គេយកបាយពំនូត ទៅដាក់នៅចំពោះព្រះភ័ក្ត្រទេវតា រួចគេបួងសួងសុំអោយព្រះអង្គជួយបង្ហាញមុខជនទុច្ចរិត។ ស្អែកឡើងគេយកបាយពំនូតនោះ អោយអ្នកជាប់សង្ស័យបរិភោគ។ គេជឿថា អ្នកដែលបានប្រព្រឹត្តបទល្មើស នឹងមានឈាមហូរចេញពីមាត់ជាក់ស្ដែង។ ឯអ្នកសុចរិតវិញ អាចទំពារបាយពំនូតនោះបានដោយស្រួល។
ម៉្យាងទៀត បើមានជនជាប់ចោទពីបទផ្សេងៗ គេអោយជននោះអត់បាយបីថ្ងៃ រួចតម្រូវអោយជននោះ លូកយកវត្ថុផ្សេងៗ មានពងមាន់ ឬចិញ្ចៀនមាសចេញពីឆ្នាំង ឬខ្ទះទឹកកំពុងពុះ ឬក៏ត្រូវកាន់ពូថៅ ឬច្រវាក់ដែលដុតឡើងក្រហម ហើយអោយដើរបានពីរជំហាន។ បើមានកំហុសមែន ដៃជននោះនឹងរលាករលួយ។ ផ្ទុយទៅវិញ បើមិនបានប្រព្រឹត្តខុស គឺគ្មានហ្មងសៅអ្វីទាំងអស់។ នៅអាណាចក្រភ្នំគេមិននិយមធ្វើគុកដាក់មនុស្សទេ បើកាលណាមានកំហុសស្រាល គេពិន័យជនមានទោស តែបើមានកំហុសធ្ងន់ថ្នាក់ឧក្រិដ្ឋវិញ គេយកអ្នកនោះទៅអោយក្រពើស៊ី ឬសត្វសាហាវស៊ីតែម្តង។ ក្នុងរយៈពេលបីថ្ងៃ បើសត្វនោះមិនស៊ីទេ គេចាត់ទុកថាអ្នកនោះគ្មានកំហុស ហើយលែងអោយរួចខ្លួនវិញ។
ដោយសារបានទទួលឥទ្ធិពលឥណ្ឌា ដល់ទៅពីរដង គឺដើមសតវត្សទី១ និងដើមសតវត្សទី៥ របបនយោបាយរបស់អាណាចក្រភ្នំ គឺរាជានិយមតាមបែបឥណ្ឌា។ មហារាជមានងារជាស្ដេចចក្រវាឡ ឬកុរុងវ្នំ សោយរាជ្យលើអាណាចក្រដែលមានសាមន្តរដ្ឋ ឬរដ្ឋចំណុះជាច្រើន ក្នុងនោះមានទាំងសាមន្តរដ្ឋចេនឡា ទៀតផង។ ព្រះរាជាគង់ក្នុងព្រះរាជវាំងដែលមានដំណាក់ច្រើនជាន់ មានរបងជុំវិញ។ ក្នុងពេលប្រទានសវនាការ ព្រះអង្គទ្រង់គង់ផ្ទាល់លើព្រះទែន ផ្តេកជង្គង់ឆ្វេង បញ្ឈរជង្គង់ស្តាំ ដូចកាយវិការរូបចម្លាក់ស្ដេចគម្លង់សព្វថ្ងៃ។ មានពានមាស និងផើងមាស ដុតឈើក្រអូបដាក់លើកម្រាលពីខាងមុខ ហើយមានរូបព្រះរាជសង្ហារតម្កល់នៅចន្លោះកណ្ដាលពានមាសនោះផង។
ព្រះរាជាទ្រង់យាងទៅណាមកណាដោយដំរី ដែលមានក្បួនដង្ហែអ៊ឹកធឹកពីនាម៉ឺនសព្វមុខមន្ត្រី និងស្រីស្នំបរិពារផង។ ពន្ធដារសម័យនោះ ត្រូវបង់ជាមាស ប្រាក់ គុជ ឬក៏គ្រឿងក្រអូបផ្សេងៗ។ សង្គមអាណាចក្រភ្នំ ជាសង្គមមេនិយម គឺគេទុកស្រីជាធំនៅក្នុងគ្រួសារផង និងនៅក្នុងសង្គមផង។ ក្នុងការកសាងគ្រួសារ គឺស្រីដណ្ដឹងប្រុស។
កំពង់ផែសំខាន់របស់អាណាចក្រភ្នំ គឺអូកែវ ស្ថិតនៅខាងត្បូងភ្នំបាថេ ក្នុងដែនដីកម្ពុជាក្រោមសព្វថ្ងៃ លើតំបន់ស្ថានីយបុរេប្រវត្តិសាស្ត្រសម័យយុគថ្មរំលីង ដែលអ្នកដើរសមុទ្រជាតិឥណ្ឌា បានស្គាល់តាំងពីយូរលង់ណាស់មកហើយ។ កំពង់ផែនេះមិនមែនគ្រាន់តែទទួលសំពៅធំៗពីប្រទេសចិន ម៉ាឡាយូ និងឥណ្ឌា ប៉ុណ្ណោះទេ ព្រមទាំងបានទទួលនាវាសមុទ្រធំៗ ដែលដឹកទំនិញមកពីចក្រភពរ៉ូម៉ាំង ស្ថិតត្រង់ព្រំប្រទល់សមុទ្រក្រហមថែមទៀតផង។ នៅកំពង់ផែអូកែវ គេបានរកឃើញត្រាមានអក្សរសំស្ក្រឹតមេដាយមាស មានកាលបរិច្ឆេទឆ្នាំ១៥២ មានរូបសំណាកព្រះចៅ អង់តូនីន និងចម្លាក់ថ្មផ្សេងៗ មកពីតំបន់មេឌីទែរ៉ាណេ ថែមទៀតផង។
ខាងវិស័យសេដ្ឋកិច្ចវិញ ក្នុងសម័យនគរភ្នំមានឈ្មោះថាថ្កុំថ្កើងរុងរឿងណាស់។ កសិកម្មមានការរីកលូតលាស់ចម្រើនខ្លាំង ដោយសារតែមានជោគជ័យក្នុងនយោបាយទឹក រហូតដល់ឯកសារចិន កត់ត្រាថា គេព្រួសមួយឆ្នាំ គេច្រូតបានបីរដូវ។ ខាងពាណិជ្ជកម្ម ក្រៅពីកំពង់ផែអូកែវ ដែលជាកំពង់ផែអន្តរជាតិទទួលនាវាផ្ទុកទំនិញធំៗពីគ្រប់ទិសទី អាណាចក្រភ្នំមានបច្ចេកទេសក្នុងការធ្វើសំពៅធំៗ ដើរតាមសមុទ្រ ដែលតាមឯកសារចិន បញ្ជាក់ថា សំពៅមានប្រវែង ៣០ម៉ែត្រ ដែលមានក្បាល និងកន្សៃមានរាងជាក្បាល និងកន្ទុយត្រី។
ខាងវិស័យអប់រំ មានការរីកចម្រើនខ្លាំង ព្រោះឯកសារចិន បានបញ្ជាក់ថា អាណាចក្រភ្នំមានសៀវភៅ និងមានកន្លែងរក្សាទុកប័ណ្ណសារ។ ភាសាខ្មែរជាភាសាប្រើទូទៅ ឯភាសាសំស្ក្រឹត ជាភាសាផ្លូវការ។ ខាងវិស័យសាសនាវិញ អ្នកនគរភ្នំបានកាន់សាសនាធំៗពីរមកពីឥណ្ឌា គឺព្រហ្មញ្ញសាសនា និងព្រះពុទ្ធសាសនា ហើយជាទូទៅ ព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយាន ដែលលាយចម្រុះគ្នានឹងជំនឿអារក្ខអ្នកតាមេបា ដែលជាជំនឿដើមរបស់អ្នកនគរភ្នំ ត្រូវបានប្រជារាស្ត្រនគរភ្នំគោរពបូជាជាទូទៅ។
ចំណែកខាងការទុកដាក់សពក្នុងសម័យនគរភ្នំវិញ មានដូចតទៅនេះ ពិធីបូជាសពព្រះមហាក្សត្រត្រូវធ្វើឡើង ៧ថ្ងៃ ក្រោយពីពេលចូលទិវង្គត។ ព្រះសពត្រូវរុំយ៉ាងស្អាត ហើយដង្ហែទៅមាត់ទន្លេ ដោយមានសំឡេងតូរ្យតន្ត្រី ស្គរប្រគំ និងរបាំសក្ការៈកំដរផង។ ព្រះសពរបស់ព្រះរាជាត្រូវបូជានៅលើគំនរឧសមួយ។ ព្រះធាតុត្រូវគេរើសដាក់ក្នុងកោដ្ឋមាស ដែលទីបំផុតគេយកទៅទម្លាក់ក្នុងទឹកទន្លេ ឬសមុទ្រ។
សពពួកមន្ត្រីធំៗ ត្រូវបូជាក្នុងរយៈពេលបីថ្ងៃក្រោយពេលអនិច្ចកម្ម ហើយអដ្ឋិធាតុត្រូវដាក់ក្នុងកោដ្ឋប្រាក់ រួចយកទៅទម្លាក់ក្នុងទឹកទន្លេ។
ចំណែកជនធម្មតាវិញ ពិធីទុកដាក់សពនេះមាន ៤បែប គឺបូជាដោយភ្លើង ឬកប់ក្នុងដី ឬបោះចោលក្នុងទឹក ឬដាក់ហាលខ្យល់កណ្ដាលវាល ទុកអោយសត្វស៊ីជាចំណី។ ឯការកាន់ទុក្ខ គឺគេកោរសក់ និងកោរពុកមាត់។
ខាងវិស័យស្ថាបត្យកម្ម និងចម្លាក់វិញ ក្រៅពីប្រាសាទដែលសង់ដោយលុងភ្នំ គ្មានប្រាសាទណានៅគង់វង្សល្អទេ តែគេសន្និដ្ឋានថា ប្រាសាទទាំងឡាយក្នុងសម័យនោះ កសាងឡើងដោយឥដ្ឋ ដោយគេអាចរកឃើញខឿនសំណង់ផ្សេងៗអំពីឥដ្ឋ នៅកំពង់ផែអូកែវ និងនៅអង្គរបុរី។
ខាងសិល្បៈបដិមា គេបានរកឃើញព្រះពុទ្ធរូប និងទេវរូបជាច្រើន នៅតំបន់ភ្នំដា ស្រុកព្រៃកប្បាស ខេត្តតាកែវ ដូចជាព្រះពុទ្ធរូបវត្តរំលក រូបព្រះវិស្ណុ ព្រះពលរាម ព្រះកល្កិន ព្រះក្រិស្ណ គោវធន។ ស្នាដៃទាំងអស់នេះ នៅមានលក្ខណៈជាឥណ្ឌា នៅឡើយ ពោល គឺរូបទាំងនោះមានរាងធាត់ៗ កាច់ចង្កេះ និងមានធ្នូ ឬក្រចកសេះ ឬចន្ទល់ទ្រថែមទៀតផង៕
ស្ដាប់ ឬ ទាញយកសំឡេង
ប្រទេសកម្ពុជាមុនសម័យអង្គរ (៥៥០-៨០២) ឬអាណាចក្រចេនឡា (ភាគ៦)
នៅមុនសម័យអង្គរ គឺពីពាក់កណ្ដាលសតវត្សទី៦ រហូតដល់ដើមសតវត្សទី៩ ប្រទេសកម្ពុជា មានការផ្លាស់ប្ដូរសំខាន់ៗមួយចំនួន ដែលគួរអោយកត់សម្គាល់ក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ។ ឈ្មោះប្រទេសក៏ត្រូវបានប្ដូរពីនគរភ្នំ មកកម្ពុជា ក្នុងសម័យនោះ។ នាដំណាក់កាលនោះដែរ កម្ពុជា បានឆ្លងកាត់ការបង្រួបបង្រួមផង និងការបែកបាក់ផង។
ការបែកបាក់ជាចុងក្រោយ គឺនៅក្នុងរាជរបស់ព្រះមហាក្សត្រិយ៍ជ័យទេវី។ ប្រទេសកម្ពុជា ដែលចិន ហៅថាចេនឡា ត្រូវបែកជាពីរ គឺចេនឡាទឹក និងចេនឡាគោក។
ជាបន្តទៅទៀតនេះ សូមរៀបរាប់ជូននូវប្រវត្តិសាស្ត្រប្រទេសកម្ពុជា តាមការគ្រប់គ្រងរបស់ព្រះរាជាមួយចំនួននៅមុនសម័យអង្គរ។
ក.ព្រះបាទភវវរ្ម័នទី១ (៥៥០-៦០០)
ក្នុងសម័យនគរភ្នំ ព្រះរាជាទាំងឡាយបានវាតអំណាចគ្រប់គ្រងរបស់ខ្លួន លាតសន្ធឹងលើសាមន្តរដ្ឋ ឬរដ្ឋចំណុះជាច្រើន ក្នុងនោះមានទាំងចេនឡាដែនដីរបស់កម្ពុជៈ ដែលហៅតាមភាសាចិន ថាចេនឡា ផង។ ប្រការដែលចិន ហៅថារដ្ឋចេនឡា ប្រហែលជាចិន ចង់មានន័យថា ជានគរក្រមួនសុទ្ធ ឬនគរសម្បូរឃ្មុំ។ ទឹកដីអាណាចក្រនគរភ្នំ លាតសន្ធឹងលើតំបន់ទន្លេមេគង្គ ត្រង់ចន្លោះប៉ាក់សេ នៅខាងជើង ក្រចេះនៅខាងត្បូង ដែនដីភាគធំនៃទន្លេសេមូន ក្នុងប្រទេសថៃ សព្វថ្ងៃ។ ឯចំណុចកណ្ដាលនៃអាណាចក្រនគរភ្នំ គឺវត្តភូ ឬតំបន់ចំប៉ាសាក់ នៃប្រទេសឡាវ សព្វថ្ងៃនេះ។ រដ្ឋចេនឡា គ្រប់គ្រងដោយសន្តតិវង្សមួយដែលបានអះអាងថា មានជាប់ខ្សែរយៈពីការចងសម្ព័ន្ធរវាងឥសីកម្ពុស្វយម្ភូវៈ និងអប្សរាមេរា ខ្សែខាងសូរ្យវង្ស។នៅចុងសម័យនគរភ្នំ ដោយសារព្រះបាទរុទ្ទ្រវរ្ម័ន បានធ្វើគត់គុណវរ្ម័ន ជាប្អូន ដើម្បីដណ្ដើមរាជ្យសោយនោះ ការបះបោរចលាចលក៏កើតមានឡើង ហើយចលនាបះបោរនេះ ក៏កាន់តែរីកធំឡើងៗ ហើយនៅចុងរាជ្យព្រះអង្គ ព្រះបាទរុទ្ទ្រវរ្ម័ន ជាអ្នកដណ្ដើមរាជ្យ ប្រហែលបានធ្វើអត្តឃាតសម្លាប់ខ្លួនឯង ឬក៏ដាក់រាជ្យ។ មិនមានឯកសារណាមួយបញ្ជាក់ច្បាស់ចំណុចនេះទេ ក៏ប៉ុន្តែពេលនោះរាជបល្ល័ង្កនគរភ្នំ ត្រូវនៅទំនេរ។ កម្លាំងបះបោររបស់គុណវរ្ម័ន បានវាយដណ្ដើមយកបានរាជធានីវ្យាធៈបុរៈ។
នៅឯសាមន្តរដ្ឋចេនឡា ឯណោះវិញ ក្រោយពីព្រះបាទវិរៈវរ្ម័ន ជាបិតាសុគតទៅ ព្រះអង្គម្ចាស់មួយអង្គ ព្រះនាម ភវវរ្ម័ន ដែលត្រូវជាចៅរបស់ព្រះបាទរុទ្ទ្រវរ្ម័ន ដែលជាស្ដេចចុងក្រោយនៃអាណាចក្រភ្នំ ក៏ក្រោកឈរប្រឆាំងនឹងចលនាបះបោរឡើង។ ដោយមានជំនួយពីចិត្រាសេនា ជាប្អូនជីដូនមួយយ៉ាងក្លៀវក្លាផង ព្រះបាទភវវរ្ម័ន បានវាយដណ្ដើមយកអាណាចក្រនគរភ្នំ ដែលជាមរតកជីតាខ្លួន គឺព្រះបាទរុទ្ទ្រវរ្ម័ន មកវិញបាន ដោយព្រះអង្គបានវាយរុញច្រានបក្ខពួករបស់គុណវរ្ម័ន អោយដកថយពីរាជធានីវ្យាធៈបុរៈ ទៅតាំងនៅភាគខាងត្បូង គឺអង្គរបុរី ស្រុកព្រៃកប្បាស ក្នុងខេត្តតាកែវ សព្វថ្ងៃ។ ព្រះអង្គគ្រប់គ្រងបានដែនដីពីចន្លោះទន្លេមូនខាងជើង ទន្លេសាបខាងត្បូង ជួរភ្នំអណ្ណាមខាងកើត ទៅទិសខាងលិចដល់ស្ទឹងព្រាជី និងមង្គលបុរី ដែលគេបានរកឃើញសិលាចារិករបស់ព្រះអង្គ។
ក្រោយពីទទួលជ័យជម្នះហើយ ព្រះបាទភវវរ្ម័ន ដែលទ្រង់ជាព្រះរាជានៃសន្តតិវង្ស សូរ្យវង្ស ខាងចេនឡា ទ្រង់បានរៀបអភិសេកជាមួយនឹងក្សត្រីកម្ពុជរាជលក្ម្សី ផ្នែកខាងសោមវង្ស ខាងនគរភ្នំ ដែលស្លោកទី១១ នៃសិលាចារិកបក្សីចាំក្រុងបានបញ្ជាក់ថា កូនចៅឥសីកម្ពុ បានភ្ជាប់សូរ្យវង្សខាងចេនឡា និងសោមវង្សខាងអាណាចក្រភ្នំ។ គឺព្រះបាទភវវរ្ម័ន នេះហើយដែលបានប្ដូរឈ្មោះប្រទេសពីនគរភ្នំ មកជាកម្ពុជា ដែលយើងប្រើរហូតដល់សព្វថ្ងៃនេះ។ ព្រះអង្គទ្រង់បានសោយរាជ្យពីឆ្នាំ៥៥០ ដល់ឆ្នាំ៦០០ នៃគ្រិស្ដសករាជ។
ខ.ព្រះបាទមហិន្ទ្រវរ្ម័ន (៦០០-៦១៥)
ក្រោយពីព្រះបាទភវវរ្ម័ន សោយទិវង្គតទៅ ចិត្រាសេនា ជាប្អូនក៏បានឡើងគ្រងរាជ្យបន្តពីព្រះរាម ដែលទ្រង់មានព្រះនាមក្នុងរាជ្យថា មហិន្ទ្រវរ្ម័ន។ ព្រះបាទមហិន្ទ្រវរ្ម័ន ទ្រង់បានបន្តដំណើរពង្រីកអំណាចរបស់អាណាចក្រចេនឡា បន្តទៅទិសខាងលិច និងទៅទិសខាងត្បូងទៀត។ ដើម្បីការពារព្រំដែនផ្នែកខាងកើត ព្រះអង្គបានរឹតចំណងមិត្តភាពយ៉ាងជិតស្និទ្ធ ដោយបានធ្វើសន្ធិសញ្ញាជាមួយនឹងប្រទេសចំប៉ា។ ព្រះអង្គសោយរាជ្យពីឆ្នាំ៦០០ ដល់ឆ្នាំ៦១៥ នៃគ្រិស្ដសករាជ។គ.ព្រះបាទឥស្សណៈវរ្ម័នទី១ (៦១៥-៦៣៨)
ក្រោយពីព្រះបាទមហិន្ទ្រវរ្ម័ន សោយទិវង្គតទៅ ព្រះរាជបុត្ររបស់ព្រះអង្គព្រះនាម ឥស្សណៈវរ្ម័នទី១ ទ្រង់បានឡើងគ្រងរាជ្យបន្តពីព្រះបិតា។ ព្រះបាទឥស្សណៈវរ្ម័ន ជាព្រះរាជាមានមហិទ្ធិឫទ្ធិណាស់ គឺព្រះអង្គនេះហើយ ដែលបានបញ្ចប់ការវាយដណ្ដើមយកអាណាចក្រភ្នំទាំងស្រុង ដោយទ្រង់វាយដណ្តើមបានរាជធានីអង្គរបុរី ក្នុងអំឡុងឆ្នាំ៦៣០ នៃគ្រិស្ដសករាជ។ព្រះអង្គបានពង្រីកការត្រួតត្រាឆ្ពោះទៅទិសខាងត្បូង ដល់ព្រំប្រទល់ដែនដីកម្ពុជាក្រោមសព្វថ្ងៃ ឯទិសខាងលិចដល់ខេត្តចាន់តាប៊ុន ក្នុងប្រទេសថៃ សព្វថ្ងៃ។ ដើម្បីរឹតចំណងមិត្តភាពជាមួយបរទេស ព្រះអង្គបានបញ្ជូនរាជទូតទៅប្រទេសចិន នាឆ្នាំ៦១៦-៦២៣ និង៦២៧។ ជាមួយប្រទេសជិតខាង ព្រះអង្គបានរៀបអភិសេកបុត្រីរបស់ព្រះអង្គ ព្រះនាម សារៈវ៉ានី ជាមួយនឹងចៅទួតម្នាក់របស់ព្រះរាជាចំប៉ា ដែលទ្រង់ប្រសូតបានបុត្រាមួយអង្គ ហើយដែលក្រោយមកទ្រង់បានឡើងគ្រងរាជ្យនៅប្រទេសចំប៉ា ក្នុងឆ្នាំ៦៥៣ ដោយមានព្រះនាមថា វិក្រន្តា។
ព្រះបាទឥស្សណៈវរ្ម័ន ទ្រង់បានតាំងរាជធានីនៅចំកណ្ដាលអាណាចក្ររបស់ព្រះអង្គ ដែលមានឈ្មោះថា ឥស្សណៈបុរៈ។ រាជធានីឥស្សណៈបុរៈ មានប្រជាពលរដ្ឋប្រមាណ ២ម៉ឺនគ្រួសាររស់នៅ ហើយដែលត្រូវនឹងរមណីយដ្ឋានសម្បូរព្រៃគុក ដែលមានសំណល់ជាប្រាសាទធ្វើអំពីឥដ្ឋជាច្រើន ស្ថិតនៅខាងជើងខេត្តកំពង់ធំ សព្វថ្ងៃនេះ។
ក្នុងរជ្ជកាលរបស់ព្រះបាទឥស្សណៈវរ្ម័ន អាណាចក្រចេនឡា មានការរីកចម្រើនរុងរឿងណាស់ ប៉ុន្តែក្នុងពេលដែលព្រះអង្គចូលទិវង្គតទៅ ហើយដែលហាក់ដូចជាគ្មានបុត្របន្តរាជ្យផងនោះ ភាពវឹកវរចលាចលក៏បានផ្ទុះឡើងសាជាថ្មី។
ឃ.ព្រះបាទភវវរ្ម័នទី២ (៦៣៩-៦៥៥)
ភាពវឹកវរចលាចលដែលកើតឡើងក្នុងពេលដែលព្រះបាទឥស្សណៈវរ្ម័ន សោយទិវង្គត ត្រូវបានវាយបង្ក្រាបយ៉ាងឆាប់រហ័ស ដោយកម្លាំងដ៏ខ្លាំងក្លារបស់ព្រះបាទភវវរ្ម័នទី២ ដែលមានកងទ័ព និងនាម៉ឺនមន្ត្រីមានភក្តីភាពយ៉ាងម៉ឺងម៉ាត់ចំពោះព្រះអង្គ។ យើងមិនបានដឹងថា តើព្រះបាទភវវរ្ម័នទី២ ទ្រង់ជាប់ព្រះញាតិខាងណាទេ។ សិលាចារិកនៅហាន់ជ័យ បានរំឭកនូវការពង្រឹងអំណាចអធិរាជរបស់ព្រះអង្គ។ ព្រះអង្គទ្រង់បានសាងទីកន្លែងសក្ការបូជា ឬប្រាសាទជាច្រើន។ តាមគេប៉ាន់ស្មាន សិលាចារិកភ្នំបាយ៉ង់ សិលាចារិកភ្នំព្រះវិហារ កំពង់ឆ្នាំង ក៏ជាស្នាព្រះហស្តរបស់ព្រះអង្គដែរ។ ព្រះបាទភវវរ្ម័នទី២ ទ្រង់គ្រងរាជ្យពីឆ្នាំ៦៣៩ ដល់ឆ្នាំ៦៥៥ នៃគ្រិស្ដសករាជ។ង.ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី១ (៦៥៥-៦៨១)
ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី១ ជាព្រះរាជបុត្ររបស់ព្រះបាទភវវរ្ម័នទី២ ទ្រង់បានឡើងគ្រងរាជ្យបន្តពីបិតាព្រះអង្គ ក្នុងឆ្នាំ៦៥៥ នៃគ្រិស្ដសករាជ។ ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី១ ទ្រង់យកព្រះទ័យទុកដាក់ណាស់ក្នុងការថែរក្សាទឹកដីដ៏ធំទូលាយ ដែលបុព្វបុរសរបស់ព្រះអង្គបានបន្សល់ទុកអោយ។ ក្នុងវិស័យការពារជាតិ ព្រះអង្គទ្រង់បង្កើតអោយមានកងទ័ពសេះ ហើយបានច្នៃបង្កើតវិធីទាក់ ឬផ្សាំងដំរីផង។ក្នុងរជ្ជកាលរបស់ព្រះអង្គ គេឃើញមានសិលាចារិក ឬការកសាងប្រាសាទជាច្រើននៅវ្យាធៈបុរៈ និងវត្តភូចំប៉ាសាក់ នៃប្រទេសឡាវ សព្វថ្ងៃ។
តាមការប៉ាន់ស្មាន ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី១ ប្រហែលជាសោយទិវង្គតនៅឆ្នាំ៦៨១ នៃគ្រិស្ដសករាជ។
ច.ព្រះមហាក្សត្រិយ៍ជ័យទេវី (៦៨១-៧១៣)
ដោយព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី១ ពុំមានព្រះរាជបុត្រាដែលអាចសោយរាជ្យស្នងពីព្រះអង្គបាន បុត្រីព្រះអង្គ ព្រះនាម ជ័យទេវី ត្រូវឡើងគ្រងរាជ្យបន្តពីព្រះអង្គ។ ព្រះមហាក្សត្រិយ៍ជ័យទេវី សោយរាជ្យពីឆ្នាំ៦៨១ ពេលដែលព្រះបិតាទ្រង់សោយទិវង្គត រហូតដល់ឆ្នាំ៧១៣។ ក៏ប៉ុន្តែ អំណាចរបស់ព្រះនាងពុំមានមូលដ្ឋានរឹងមាំឡើយ ព្រោះនៅក្នុងសិលាចារិកមួយដែលគេបានរកឃើញនៅអង្គរ ព្រះនាងបានទ្រង់ត្អូញត្អែរពីភាពច្របូកច្របល់ក្នុងចិត្តគំនិត និងទុក្ខវេទនានៃគ្រាកើតកលិយុគ។ប្រហែលមកពីការចុះខ្សោយនៃអំណាចកណ្ដាល ដែលនៅស្ថិតក្នុងកណ្ដាប់ព្រះមហាក្សត្រិយ៍នេះហើយ ដែលធ្វើអោយប្រទេសចេនឡា ត្រូវបែងចែកជាពីរ គឺចេនឡាទឹក និងចេនឡាគោក នៅដើមសតវត្សទី៨ គឺនៅក្នុងឆ្នាំ៧០៦៕
ស្ដាប់ ឬ ទាញយកសំឡេង
ប្រភព RFA
ការបែកបាក់ប្រទេសកម្ពុជាជាពីរនៅមុនសម័យអង្គរ (ភាគ៧)
ប្រទេសកម្ពុជា មុនសម័យអង្គរមានការបែកបាក់យ៉ាងដំណំ រហូតត្រូវបែងចែកប្រទេសជាពីរ គឺចេនឡាទឹក និងចេនឡាគោក។ ការបែកបាក់នេះ បណ្ដាលអោយប្រទេសធ្លាក់ចុះខ្សោយ ហើយទីបំផុត ត្រូវធ្លាក់ទៅនៅក្រោមអាណានិគមរបស់ប្រទេសជ្វា ផង។
ក.ចេនឡាគោក
នៅមុនសម័យអង្គរបន្តិច គឺនៅសតវត្សរ៍ទី៨ ប្រទេសកម្ពុជា មានភាពវឹកវរចលាចលខាងផ្នែកនយោបាយ និងការបែកបាក់ផ្ទៃក្នុង។ ស្នាដៃបង្រួបបង្រួមជាតិ ដែលបានធ្វើឡើងនៅសតវត្សរ៍មុនៗ ត្រូវរលំរលាយអស់គ្មានសល់។ ក្នុងរយៈពេលដ៏ខ្មៅងងឹតនេះ ប្រទេសកម្ពុជា ត្រូវចែកចេញជាពីរដាច់ៗពីគ្នា ដោយមានរាជវង្សស្ដេចសោយរាជ្យផ្សេងៗពីគ្នាទៀតផង។ នៅភាគខាងជើង គឺទឹកដីដែលមានទីតាំងត្រង់ភាគកណ្ដាល និងភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសឡាវ សព្វថ្ងៃ ត្រូវបែងចែកអោយទៅជារដ្ឋមួយផ្សេងមានឈ្មោះថា ចេនឡាដីគោក។
ប្រវត្តិសាស្ត្រចេនឡាគោក នេះ ហាក់ដូចជាច្របូកឡូកឡំគ្នាជាមួយនឹងប្រទេសឡាវ ហើយដែលគេនៅមិនសូវដឹងច្បាស់នៅឡើយផង។ ក្នុងចំណោមព្រះរាជាទាំងឡាយដែលបានសោយរាជ្យនៅចេនឡាដីគោក នោះ មានព្រះរាជាមួយព្រះអង្គ ដែលមានមហិទ្ធិឫទ្ធិខ្លាំងពូកែជាងគេ ព្រះនាម ជ័យសិង្ហវរ្ម័ន ដែលបានថែរក្សាមិត្តភាពចំណងការទូត ហើយបានបញ្ជូនរាជទូតទៅប្រទេសចិន។ រីឯរាជធានីចេនឡាដីគោក ទំនងជាស្ថិតត្រង់មជ្ឈមណ្ឌលនៃចេនឡាដើម គឺម្តុំវត្តភូ ចំប៉ាសាក់ ក្នុងប្រទេសឡាវ បច្ចុប្បន្ននេះ។
ខ.ចេនឡាទឹក
ចំណែកខាងចេនឡាទឹក ឬហៅម៉្យាងទៀតថា ចេនឡាលិចទឹក វិញ គឺលាតសន្ធឹងលើទឹកដីតំបន់បឹងបួ ស្ទឹងទន្លេ លើវាលរាបទំនាបទន្លេមេគង្គ ចាប់ពីល្បាក់ខោន រហូតដល់មាត់សមុទ្រ។ ហើយមានរយៈកាលមួយនោះ នគរចេនឡាទឹក ត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយសន្តតិវង្សក្សត្រពីរផ្សេងគ្នា ដែលមានរាជធានីដាច់ដោយឡែកពីគ្នាទៀតផង។ រាជធានីមួយស្ថិតនៅភាគខាងត្បូង ដែលគេមិនស្គាល់ទីតាំងច្បាស់ មានឈ្មោះថា អនិន្ទិតបុរៈ និងរាជធានីមួយទៀតមានឈ្មោះថា សម្ភុបុរៈ គឺស្រុកសំបូរ នៅត្រើយខាងឆ្វេងទន្លេមេគង្គ ក្នុងខេត្តក្រចេះ សព្វថ្ងៃនេះ។
ព្រះរាជានៃអនិន្ទិតបុរៈ បានប្រកាសព្រះអង្គថា ព្រះអង្គទ្រង់មានពូជពង្សវង្សត្រកូលជាប់មកពីព្រះបាទកៅណ្ឌិន្យ និងព្រះនាងសោមា ដោយបានបន្តសែស្រឡាយពីព្រះបាទភវវរ្ម័នទី១ ព្រះរាជានៃអាណាចក្រភ្នំ។ ចំណែកខាងព្រះរាជវង្សខាងសម្ភុបុរៈ វិញ ហាក់មិនមានរូបភាពសែស្រឡាយដូចគ្នាទេ ថ្វីត្បិតតែជាព្រះញាតិរបស់ព្រះមហាក្សត្រិយ៍ជ័យទេវី ក៏ដោយ។
ការសាកល្បងបង្រួបបង្រួមជាតិខាងចេនឡាទឹកលិច បានធ្វើឡើងដោយព្រះរាជាមួយព្រះអង្គ មានប្រភពចេញពីអនិន្ទិតបុរៈ ព្រះនាមបុស្ករាក្សា ហើយបានមកសោយរាជ្យនៅសម្ភុបុរៈ។ ព្រះអង្គទ្រង់បានសាងសិលាចារិកនៅទីនោះក្នុងឆ្នាំ៧១៦។ ថ្វីត្បិតតែមានការខំប្រឹងប្រែងដោយពេញទំហឹងពីព្រះរាជា រាជិន្ទ្រវរ្ម័ន ដែលបានឡើងសោយរាជ្យបន្តពីព្រះបាទបុស្ករាក្សា ក្តី ក៏ប្រទេសចេនឡាទឹក នៅតែមិនអាចរួបរួមគ្នាបាន។ ទីបំផុត ប្រទេសចេនឡាទឹក នេះ ក៏បែកខ្ចាត់ខ្ចាយទៅជារដ្ឋតូចៗ យ៉ាងហោចណាស់ក៏ត្រូវបែងចែកជាប្រាំរដ្ឋ ដែលគេពុំទាន់បានដឹងព្រំប្រទល់ច្បាស់លាស់នៅឡើយ។
៣-ប្រទេសចេនឡាក្រោមអំណាចត្រួតត្រារបស់ជ្វា
ប្រទេសខ្មែរនៅសតវត្សរ៍ទី៨នោះ ក៏ជាដំណាក់កាលមួយដែលគ្មានស្ថិរភាពនយោបាយ និងជាសម័យកាលដែលមានការបែកបាក់ផ្ទៃក្នុងយ៉ាងដំណំថែមទៀតផង។ ស្របជាមួយពេលនោះ ពួកចោរសមុទ្រជាតិជ្វា ដែលជិះនាវាធំៗលឿនៗ បានចូលមករាតត្បាតឆ្នេរសមុទ្រ និងពាមទន្លេនៃអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក ក្នុងគោលបំណងឆក់ប្លន់យកទ្រព្យសម្បត្តិតាមទំនើងចិត្ត។ ហេតុដែលនាំអោយចោរសមុទ្រជ្វា ហ៊ានមកឈ្លានពានដូច្នេះ ព្រោះពេលនោះរាជវង្សសៃលេន្ទ្រៈ ដែលសោយរាជ្យនៅកោះជ្វា មានមហិទ្ធិឫទ្ធិខ្លាំងក្លា ហើយបានផ្សាយឥទ្ធិពលរបស់ខ្លួនទៅលើតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ទាំងមូល។
ក្រោយពីវាយបានកោះត្រឡាច ហើយតាំងជាមូលដ្ឋានប្រតិបត្តិការ ពួកចោរជ្វា បានលើកគ្នាទៅរាតត្បាតឆ្នេរសមុទ្រប្រទេសចំប៉ា។ ពេលជាមួយគ្នានោះដែរ ពួកចោរសមុទ្រនេះ បានចូលរាតត្បាតប្រទេសចេនឡាទឹក ដោយធ្វើដំណើរឡើងបញ្ច្រាសតាមទន្លេមេគង្គ ទៅដល់រាជធានីសម្ភុបុរៈ ដុតបំផ្លាញទីក្រុង ឡោមព័ទ្ធព្រះរាជវាំង ហើយចាប់បានព្រះរាជាខ្មែរព្រះនាមមហិបតីវរ្ម័ន ជាបុត្រព្រះបាទរាជេន្ទ្រវរ្ម័ន រួចកាត់ព្រះសិរសារបស់ព្រះអង្គ នាំយកទៅកោះជ្វា។
ឯកសារខ្លះសរសេររៀបរាប់ពីព្រឹត្តិការណ៍ជ្វា កាត់ព្រះសិរសាព្រះរាជាខ្មែរនេះផ្សេងទៅវិញ។ លោក ហ្សក សឺដេស៍ (George Coedés) សរសេរតាមការរៀបរាប់របស់អ្នកនិពន្ធអារ៉ាប់ ម្នាក់ថា ការដែលមហារាជនៃនគរជ្វា ទ្រង់ខ្ញាល់រហូតដល់បញ្ជាអោយគេកាត់សិរសាព្រះរាជាខ្មែរដូច្នេះ ត្បិតមានពេលមួយ ខណៈដែលព្រះរាជាខ្មែរព្រះបាទមហិបតី ទ្រង់ប្រទានសវនាការដល់ពួកឈ្មួញជាតិជ្វា ព្រះអង្គទ្រង់មានបន្ទូលអួតអាងថា ព្រះអង្គចង់ឃើញគេយកព្រះសិរសាមហារាជជ្វា ដាក់លើចានភាជន៍មកថ្វាយព្រះអង្គ។
មិនយូរប៉ុន្មាន ដំណឹងនេះក៏ត្រូវបានពួកឈ្មួញនាំទៅទូលមហារាជជ្វា។ ក្រោយពីបានឮការប្រមាថព្រះចេស្ដាដូច្នេះ មហារាជជ្វា ក៏ទ្រង់បញ្ជាអោយគេកាត់ព្រះសិរសាព្រះរាជាខ្មែរ យកទៅកោះជ្វា។ បន្ទាប់មក ទើបមហារាជនៃកោះជ្វា ទ្រង់បានបញ្ជាអោយយកព្រះសិរសានោះទៅលាងសម្អាត ហើយអប់ទុកក្នុងភាជន៍មួយ រួចទ្រង់បញ្ជាអោយបញ្ជូនត្រឡប់មកថ្វាយព្រះរាជាខ្មែរ ដែលសោយរាជ្យបន្តពីព្រះមហិបតី ដែលត្រូវធ្វើគត់នោះ។ មិនតែប៉ុណ្ណោះទេ ជាមេរៀនចំពោះកម្ពុជា ដែលមើលងាយព្រះចេស្ដាមហារាជជ្វា ដ៏មានឫទ្ធិនាសម័យនោះចំពោះមុខឈ្មួញបរទេស ជ្វា ក៏ដាក់នគរចេនឡាទឹកនៃប្រទេសកម្ពុជា អោយនៅក្រោមអាណានិគមរបស់ខ្លួន ចាប់ពីពេលនោះមក។
ចំពោះការឈ្លានពានរបស់ជ្វា ទៅលើក្សត្របុរីមួយរបស់ចេនឡាទឹក នេះ មានមតិខ្លះយល់ថា គឺជាការទាមទារយកមរតកដូនតាខ្លួន ព្រោះរាជវង្សសៃលេន្ទ្រៈ នៃប្រទេសជ្វា ធ្លាប់បានប្រកាសខ្លួនថា ជាស្ដេចភ្នំដែរ គឺដូចគ្នានឹងឋានន្តរនាមរបស់ព្រះរាជាអាណាចក្រភ្នំនេះឯង។ ចាប់តាំងពីពេលនោះមក ជារៀងរាល់ព្រឹក ព្រះរាជាខ្មែរនៅនគរចេនឡាទឹក ត្រូវបែរព្រះភក្ត្រឆ្ពោះទៅទិសនៃកោះជ្វា ដើម្បីលុតជង្គង់ធ្វើគារវកិច្ចចំពោះមហារាជនគរជ្វា នោះ។ នេះបើតាមឯកសាររបស់ឈ្មួញអារ៉ាប់ ម្នាក់ឈ្មោះសូឡៃម៉ាន់ ដែលធ្លាប់បានធ្វើដំណើរពីយូរមកហើយនៅចេនឡាទឹក នេះ ហើយត្រូវបានបំភ្លឺដោយអត្ថបទបោះពុម្ពផ្សាយដោយឈ្មួញអារ៉ាប់ ម្នាក់ទៀតឈ្មោះអាប៊ូយ៉ៃហាស់សាន់ នៅប្រមាណឆ្នាំ៩២៦ នៃគ្រិស្ដសករាជនេះ៕
ស្ដាប់ ឬ ទាញយកសំឡេង
ប្រភព RFA
អារ្យធម៌ខ្មែរនៅសម័យចេនឡា (ភាគ៨)
អារ្យធម៌ខ្មែរនៅសម័យចេនឡា ខុសប្លែកពីសម័យបច្ចុប្បន្ន។ ឧទាហរណ៍
នៅសម័យនោះគេមិនសូវគោរពព្រះពុទ្ធសាសនាទេ
តែគេគោរពបូជាអាទិទេពធំៗទាំងបីនៃសាសនាហិណ្ឌូ គឺព្រះព្រហ្ម
ព្រះឥសូរ និងព្រះវិស្ណុ។ ក៏ប៉ុន្តែ សម័យចេនឡា
គឺជាដំណាក់កាលដំបូងក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ
ដែលគេប្រើភាសាខ្មែរបុរាណចារក្នុងសិលាចារិក។
កំណត់ត្រារបស់ឯកសារចិន និងតាមសិលាចារិក បានអោយយើងដឹងថា មនុស្សនៅសម័យចេនឡា មានគំនិតឆ្លាតវាងវៃ ហើយមានសុខភាពល្អមាំមួនផង។ ប្រុសៗច្រើនមានមាឌតូច សម្បុរខ្មៅ។ ក៏ប៉ុន្តែ ស្រីៗភាគច្រើនមានសម្បុរសជ្រះ។ ទាំងប្រុសទាំងស្រីសុទ្ធតែបួងសក់ ហើយពាក់រយ៉ាត្រចៀក។ គេចាត់ទុកដៃស្តាំថាបរិសុទ្ធ ឯដៃឆ្វេងមិនបរិសុទ្ធទេ។
រាល់ព្រឹក គេតែងធ្វើការលុបលាងចាក់ធ្មេញ រួចអានសៀវភៅ ឬសូត្រធម៌។ មុនពេលបរិភោគអាហារ គេតែងធ្វើការលុបលាងជាថ្មី លុះបរិភោគរួចហើយ គេចាក់ធ្មេញ ហើយសូត្រធម៌ថែមទៀត។ គេនិយមរាប់ញាតិដោយយកខ្សែខាងម្តាយ។ ក្នុងការរើសគូស្រករ គឺដូរមកប្រុសដណ្ដឹងស្រីវិញ មិនដូចកាលសម័យអាណាចក្រភ្នំដែលស្រីដណ្ដឹងប្រុសទេ។
ក្នុងការទទួលកេរ្តិ៍មរតកនៅពេលដែលឪពុកម្តាយស្លាប់ទៅ ពួកកូនដែលនៅលីវ អាចទទួលយកមរតកដែលសេសសល់ទាំងអស់ ប៉ុន្តែបើកូននោះមានប្ដីប្រពន្ធហើយ ហើយបានទទួលកេរ្តិ៍រួចហើយនោះ ទ្រព្យដែលនៅសេសសល់ត្រូវបញ្ជូនចូលទៅក្នុងឃ្លាំងរបស់ជាតិ។
ចំពោះការរៀបចំពិធីបុណ្យសពវិញ កូនចៅរបស់សពត្រូវអត់បាយ ៧ថ្ងៃ កាន់ទុក្ខកោរសក់ ហើយស្រែកយំយ៉ាងខ្លាំង។ សពត្រូវគេដង្ហែទៅបូជានៅឯទីប៉ាឆាដែលសង់អំពីឈើក្រអូប ដោយមានវង់តន្ត្រី ឬសំឡេងសូត្រធម៌ ស្មូត ឬច្រៀងកំដរផង។ អដ្ឋិធាតុត្រូវគេរើសដាក់ក្នុងកោដ្ឋមាស ឬកោដ្ឋប្រាក់ ហើយយកទៅទម្លាក់ក្នុងទឹក។ ពួកអ្នកក្រប្រើកោដ្ឋដីដែលមានលាបពណ៌ផ្សេងៗផង ហើយយកទៅទម្លាក់ក្នុងទឹកដែរ។ គ្រួសារខ្លះគ្រាន់តែយកសពទៅដាក់ចោលក្នុងព្រៃអោយជាចំណីសត្វតែ ប៉ុណ្ណោះ។
ក្នុងការរៀបចំផ្នែករដ្ឋបាលវិញ ក្រៅពីរាជធានីឥស្សណៈបុរៈ ដ៏ធំដែលមានប្រជាពលរដ្ឋដល់ទៅពីរម៉ឺនគ្រួសាររស់នៅ នៅមានក្រុងចំនួន ៣០ទៀត។ ក្នុងក្រុងនីមួយៗមានពលរដ្ឋរាប់ពាន់គ្រួសាររស់នៅ ហើយស្ថិតក្រោមការត្រួតត្រារបស់អភិបាលម្នាក់។ នៅកណ្ដាលក្រុងមានសាលធំមួយជាទីដែលព្រះរាជាទ្រង់ព្រះរាជទាន សវនាការ និងប្រជុំពួកសេនាមន្ត្រី។ មានមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ប្រាំនាក់ស្ថិតនៅជុំវិញព្រះរាជា។ នៅចំពោះព្រះភ័ក្ត្រព្រះរាជា ពួកមន្ត្រីត្រូវថ្វាយបង្គំដោយឱនក្បាលដល់ដីចំនួនបីដង។ បើព្រះអង្គទ្រង់មានបន្ទូលហៅ ឬប្រើ ពួកមន្ត្រីត្រូវលុតជង្គង់ រួចទៅអង្គុយដំកង់នៅជុំវិញព្រះរាជា ដើម្បីពិភាក្សាកិច្ចការប្រទេសជាតិ។ លុះចប់ការងារហើយ គេលុតជង្គង់សំពះសាជាថ្មីមុននឹងត្រឡប់ចេញទៅវិញ។ ចំពោះការផ្ទេររាជ្យសម្បត្តិវិញ គឺមានតែបុត្រនៃព្រះអគ្គមហេសីទេ ទើបអាចឡើងសោយរាជ្យបាន។
ក្នុងវិស័យសេដ្ឋកិច្ច ដោយសារខ្មែរយើងធ្លាប់ទទួលបានជោគជ័យលើនយោបាយទឹកតាំងតែពីសម័យ អាណាចក្រភ្នំមកដល់សម័យចេនឡា វិស័យនេះកាន់តែរីកចម្រើនឡើង ដែលជាហេតុញ៉ាំងអោយមានការកសាងទីក្រុងធំៗក្បែរមាត់ស្ទឹង និងជំរុញអោយរបរកសិកម្មរីកលូតលាស់កាន់តែខ្លាំងឡើង។
ខាងផ្នែកសាសនាវិញ គេសង្កេតឃើញមានការគោរពបូជាគណៈផ្សេងៗនៃសាសនាហិណ្ឌូនិយម ដែលរួមរស់ជាមួយគ្នាក្នុងពេលនោះ។ អ្នកកាន់សាសនាហិណ្ឌូនិយម ជឿ និងគោរពអាទិទេពធំៗបី គឺព្រះព្រហ្ម ព្រះសិវៈ ឬព្រះឥសូរ និងព្រះវិស្ណុ។ ការជឿលើអាទិទេពទាំងបីនេះ បានបង្កើតអោយមានការបែងចែកសាសនាហិណ្ឌូនិយមជាបីគណៈសំខាន់ៗគឺ គណៈព្រហ្ម គណៈសិវៈ និងគណៈវិស្ណុ។ ក្រៅពីនេះក៏មានការគោរពហរិហរៈ គឺជាការបញ្ចូលគ្នារវាងព្រះឥសូរ និងព្រះវិស្ណុ។
គណៈសិវៈ ហាក់មានឋានៈជាសាសនាផ្លូវការ ឯគណៈវិស្ណុ មានគេគោរពដែរតែមិនសូវច្រើនទេ។ ការគោរពព្រះហរិហរៈ បន្តពីសម័យហ្វូណន មក ក៏នៅមានអនុវត្តនាសម័យនោះ ព្រោះគេបានឃើញមានរូបបដិមាហរិហរៈ យ៉ាងល្អវិចិត្រនៃប្រាសាទអណ្ដែត ជាភស្តុតាងផង។ ចំណែកខាងព្រះពុទ្ធសាសនាវិញ មិនបាត់បង់ទេ តែហាក់ដូចជារោយរាវខ្លាំង។ ឯខាងវិស័យសិល្បៈវប្បធម៌ នៃសម័យចេនឡា នេះវិញ គេសង្កេតឃើញថា សម័យនេះជាលើកដំបូងហើយដែលគេប្រើភាសាខ្មែរបុរាណ ចារក្នុងសិលាចារិក។
ផ្នែកអក្សរសិល្ប៍វិញ សិលាចារិកវាលកន្ទេលបានបញ្ជាក់ថា គេសូត្រជារៀងរាល់ថ្ងៃនូវរឿងរាមាយណៈ គឺរឿងរាមកេរ្តិ៍ រឿងមហាភារតយុទ្ធ និងគម្ពីរបុរាណ។
ក្នុងផ្នែកសិល្បៈស្ថាបត្យកម្ម និងចម្លាក់វិញ គេសង្កេតឃើញថា ប្រាសាទក្នុងសម័យចេនឡា នេះ ច្រើនតែសង់អំពីឥដ្ឋដាច់ៗពីគ្នា ឬក៏ផ្តុំគ្នាជាក្រុម។ ផ្ដែរ និងក្របខ្លោងទ្វារធ្វើអំពីថ្មភក់ រូបចម្លាក់មួយចំនួននៅមានជាប់លក្ខណៈសិល្បៈឥណ្ឌា ច្រើននៅឡើយ តែភាគខ្លះបានងាកមករកបុគ្គលិកលក្ខណៈជាខ្មែរ ហើយមានរាងសង្ហារថែមទៀតផង ដូចជា រូបហរិហរៈ នៃប្រាសាទអណ្ដែត ជាដើម៕
ប្រភព RFA
កំណត់ត្រារបស់ឯកសារចិន និងតាមសិលាចារិក បានអោយយើងដឹងថា មនុស្សនៅសម័យចេនឡា មានគំនិតឆ្លាតវាងវៃ ហើយមានសុខភាពល្អមាំមួនផង។ ប្រុសៗច្រើនមានមាឌតូច សម្បុរខ្មៅ។ ក៏ប៉ុន្តែ ស្រីៗភាគច្រើនមានសម្បុរសជ្រះ។ ទាំងប្រុសទាំងស្រីសុទ្ធតែបួងសក់ ហើយពាក់រយ៉ាត្រចៀក។ គេចាត់ទុកដៃស្តាំថាបរិសុទ្ធ ឯដៃឆ្វេងមិនបរិសុទ្ធទេ។
រាល់ព្រឹក គេតែងធ្វើការលុបលាងចាក់ធ្មេញ រួចអានសៀវភៅ ឬសូត្រធម៌។ មុនពេលបរិភោគអាហារ គេតែងធ្វើការលុបលាងជាថ្មី លុះបរិភោគរួចហើយ គេចាក់ធ្មេញ ហើយសូត្រធម៌ថែមទៀត។ គេនិយមរាប់ញាតិដោយយកខ្សែខាងម្តាយ។ ក្នុងការរើសគូស្រករ គឺដូរមកប្រុសដណ្ដឹងស្រីវិញ មិនដូចកាលសម័យអាណាចក្រភ្នំដែលស្រីដណ្ដឹងប្រុសទេ។
ក្នុងការទទួលកេរ្តិ៍មរតកនៅពេលដែលឪពុកម្តាយស្លាប់ទៅ ពួកកូនដែលនៅលីវ អាចទទួលយកមរតកដែលសេសសល់ទាំងអស់ ប៉ុន្តែបើកូននោះមានប្ដីប្រពន្ធហើយ ហើយបានទទួលកេរ្តិ៍រួចហើយនោះ ទ្រព្យដែលនៅសេសសល់ត្រូវបញ្ជូនចូលទៅក្នុងឃ្លាំងរបស់ជាតិ។
ចំពោះការរៀបចំពិធីបុណ្យសពវិញ កូនចៅរបស់សពត្រូវអត់បាយ ៧ថ្ងៃ កាន់ទុក្ខកោរសក់ ហើយស្រែកយំយ៉ាងខ្លាំង។ សពត្រូវគេដង្ហែទៅបូជានៅឯទីប៉ាឆាដែលសង់អំពីឈើក្រអូប ដោយមានវង់តន្ត្រី ឬសំឡេងសូត្រធម៌ ស្មូត ឬច្រៀងកំដរផង។ អដ្ឋិធាតុត្រូវគេរើសដាក់ក្នុងកោដ្ឋមាស ឬកោដ្ឋប្រាក់ ហើយយកទៅទម្លាក់ក្នុងទឹក។ ពួកអ្នកក្រប្រើកោដ្ឋដីដែលមានលាបពណ៌ផ្សេងៗផង ហើយយកទៅទម្លាក់ក្នុងទឹកដែរ។ គ្រួសារខ្លះគ្រាន់តែយកសពទៅដាក់ចោលក្នុងព្រៃអោយជាចំណីសត្វតែ ប៉ុណ្ណោះ។
ក្នុងការរៀបចំផ្នែករដ្ឋបាលវិញ ក្រៅពីរាជធានីឥស្សណៈបុរៈ ដ៏ធំដែលមានប្រជាពលរដ្ឋដល់ទៅពីរម៉ឺនគ្រួសាររស់នៅ នៅមានក្រុងចំនួន ៣០ទៀត។ ក្នុងក្រុងនីមួយៗមានពលរដ្ឋរាប់ពាន់គ្រួសាររស់នៅ ហើយស្ថិតក្រោមការត្រួតត្រារបស់អភិបាលម្នាក់។ នៅកណ្ដាលក្រុងមានសាលធំមួយជាទីដែលព្រះរាជាទ្រង់ព្រះរាជទាន សវនាការ និងប្រជុំពួកសេនាមន្ត្រី។ មានមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ប្រាំនាក់ស្ថិតនៅជុំវិញព្រះរាជា។ នៅចំពោះព្រះភ័ក្ត្រព្រះរាជា ពួកមន្ត្រីត្រូវថ្វាយបង្គំដោយឱនក្បាលដល់ដីចំនួនបីដង។ បើព្រះអង្គទ្រង់មានបន្ទូលហៅ ឬប្រើ ពួកមន្ត្រីត្រូវលុតជង្គង់ រួចទៅអង្គុយដំកង់នៅជុំវិញព្រះរាជា ដើម្បីពិភាក្សាកិច្ចការប្រទេសជាតិ។ លុះចប់ការងារហើយ គេលុតជង្គង់សំពះសាជាថ្មីមុននឹងត្រឡប់ចេញទៅវិញ។ ចំពោះការផ្ទេររាជ្យសម្បត្តិវិញ គឺមានតែបុត្រនៃព្រះអគ្គមហេសីទេ ទើបអាចឡើងសោយរាជ្យបាន។
ក្នុងវិស័យសេដ្ឋកិច្ច ដោយសារខ្មែរយើងធ្លាប់ទទួលបានជោគជ័យលើនយោបាយទឹកតាំងតែពីសម័យ អាណាចក្រភ្នំមកដល់សម័យចេនឡា វិស័យនេះកាន់តែរីកចម្រើនឡើង ដែលជាហេតុញ៉ាំងអោយមានការកសាងទីក្រុងធំៗក្បែរមាត់ស្ទឹង និងជំរុញអោយរបរកសិកម្មរីកលូតលាស់កាន់តែខ្លាំងឡើង។
ខាងផ្នែកសាសនាវិញ គេសង្កេតឃើញមានការគោរពបូជាគណៈផ្សេងៗនៃសាសនាហិណ្ឌូនិយម ដែលរួមរស់ជាមួយគ្នាក្នុងពេលនោះ។ អ្នកកាន់សាសនាហិណ្ឌូនិយម ជឿ និងគោរពអាទិទេពធំៗបី គឺព្រះព្រហ្ម ព្រះសិវៈ ឬព្រះឥសូរ និងព្រះវិស្ណុ។ ការជឿលើអាទិទេពទាំងបីនេះ បានបង្កើតអោយមានការបែងចែកសាសនាហិណ្ឌូនិយមជាបីគណៈសំខាន់ៗគឺ គណៈព្រហ្ម គណៈសិវៈ និងគណៈវិស្ណុ។ ក្រៅពីនេះក៏មានការគោរពហរិហរៈ គឺជាការបញ្ចូលគ្នារវាងព្រះឥសូរ និងព្រះវិស្ណុ។
គណៈសិវៈ ហាក់មានឋានៈជាសាសនាផ្លូវការ ឯគណៈវិស្ណុ មានគេគោរពដែរតែមិនសូវច្រើនទេ។ ការគោរពព្រះហរិហរៈ បន្តពីសម័យហ្វូណន មក ក៏នៅមានអនុវត្តនាសម័យនោះ ព្រោះគេបានឃើញមានរូបបដិមាហរិហរៈ យ៉ាងល្អវិចិត្រនៃប្រាសាទអណ្ដែត ជាភស្តុតាងផង។ ចំណែកខាងព្រះពុទ្ធសាសនាវិញ មិនបាត់បង់ទេ តែហាក់ដូចជារោយរាវខ្លាំង។ ឯខាងវិស័យសិល្បៈវប្បធម៌ នៃសម័យចេនឡា នេះវិញ គេសង្កេតឃើញថា សម័យនេះជាលើកដំបូងហើយដែលគេប្រើភាសាខ្មែរបុរាណ ចារក្នុងសិលាចារិក។
ផ្នែកអក្សរសិល្ប៍វិញ សិលាចារិកវាលកន្ទេលបានបញ្ជាក់ថា គេសូត្រជារៀងរាល់ថ្ងៃនូវរឿងរាមាយណៈ គឺរឿងរាមកេរ្តិ៍ រឿងមហាភារតយុទ្ធ និងគម្ពីរបុរាណ។
ក្នុងផ្នែកសិល្បៈស្ថាបត្យកម្ម និងចម្លាក់វិញ គេសង្កេតឃើញថា ប្រាសាទក្នុងសម័យចេនឡា នេះ ច្រើនតែសង់អំពីឥដ្ឋដាច់ៗពីគ្នា ឬក៏ផ្តុំគ្នាជាក្រុម។ ផ្ដែរ និងក្របខ្លោងទ្វារធ្វើអំពីថ្មភក់ រូបចម្លាក់មួយចំនួននៅមានជាប់លក្ខណៈសិល្បៈឥណ្ឌា ច្រើននៅឡើយ តែភាគខ្លះបានងាកមករកបុគ្គលិកលក្ខណៈជាខ្មែរ ហើយមានរាងសង្ហារថែមទៀតផង ដូចជា រូបហរិហរៈ នៃប្រាសាទអណ្ដែត ជាដើម៕
ស្ដាប់ ឬ ទាញយកសំឡេង
ប្រភព RFA
ប្រទេសកម្ពុជាសម័យអង្គរសតវត្សរ៍ទី៩ដល់សតវត្សរ៍ទី១៤ (ភាគ៩)
ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរដ៏ល្បីល្បាញមួយអង្គដែលបានរំដោះប្រទេស កម្ពុជា អោយរួចពីអាណានិគមជ្វា និងជាស្ថាបនិកនៃសម័យអង្គរ គឺព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី២។ អ្នកប្រវត្តិសាស្ត្រជំនាន់មុនភាគច្រើន ចាត់ទុកថា ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី២ ត្រូវពួកជ្វា ចាប់យកទៅកោះជ្វា រួចបានភៀសព្រះកាយមកកម្ពុជា វិញ ដើម្បីដឹកនាំចលនារំដោះជាតិ។ ក៏ប៉ុន្តែ អ្នកប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរជំនាន់ក្រោយបានអះអាងខុសពីនេះ។
តើរឿងរ៉ាវរបស់ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី២ ដ៏ល្បីល្បាញនោះមានដំណើរដើមទងយ៉ាងណា?
ក. ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី២ (៨០២-៨៥០)
ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី២ ជាព្រះមហាក្សត្រមានមហិទ្ធិឫទ្ធិខ្លាំងពូកែ។ ព្រះអង្គទ្រង់បានរំដោះប្រទេសកម្ពុជា អោយរួចផុតពីអំណាចជិះជាន់របស់រាជវង្សសៃលេន្ទ្រៈ នៃកោះជ្វា និងផ្តល់ឯករាជ្យដល់ប្រទេសជាតិ។ គឺព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី២នេះហើយ ដែលទ្រង់បានចាប់ផ្ដើមកសាងមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃសម័យដ៏រុងរឿងនៃ ប្រវត្តិសាស្ត្រប្រទេសកម្ពុជា គឺសម័យមហានគរ ឬមហាអាណាចក្រខ្មែរ។
ឯកសារប្រវត្តិសាស្ត្រភាគច្រើនសរសេរថា ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី២ ប្រហែលជាត្រូវភៀសព្រះកាយក្នុងពេលវឹកវរចលាចល ឬក៏ត្រូវបានពួកចោរជ្វា ចាប់ ហើយនាំយកទៅកោះជ្វា ទាំងគ្រួសារ ក្នុងពេលដែលពួកនេះបានចូលលុកលុយក្រុងសម្ភុបុរៈ នៃចេនឡាទឹក ហើយធ្វើគត់ព្រះរាជាខ្មែរនៅឆ្នាំ៧៨៧ និងរឹបយកនគរខ្មែរដាក់ជាចំណុះកោះជ្វា នោះ។ ក៏ប៉ុន្តែ ការស្រាវជ្រាវសិលាចារឹកបន្ថែមរបស់ប្រវត្តិវិទូខ្មែរមានស្នាដៃ និពន្ធរបស់លោកសាស្ត្រាចារ្យ វង់ សុធារ៉ា និង ណុប សុខា នៃសាកលវិទ្យាល័យភ្នំពេញ ជាដើម អះអាងថា រវាងឆ្នាំ៧៩០ ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី២ គឺជាព្រះមហាក្សត្ររួចទៅហើយ ហើយប្រហែលជាកំពុងដឹកនាំតំបន់មួយផ្នែកនៅកម្ពុជា ទៀតផង។
ឯកសារប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា របស់ លោក វង់ សុធារ៉ា និង ណុប សុខា ក៏បានគូសបញ្ជាក់ដែរថា នៅសតវត្សរ៍ទី៨ ទាំងកោះជ្វា និងកោះស៊ូមាត្រា គ្មានអំណាចគ្រប់គ្រាន់ឯណានឹងមកដណ្ដើមយកកម្ពុជា ទៅធ្វើជានគរចំណុះ និងចាប់គ្រួសាររាជវង្ស ដូចជាព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី២ យកទៅនគររបស់ខ្លួនបាននោះទេ។ លោកថា រឿងជ្វា លុកលុយចេនឡា រួចកាត់ក្បាលស្ដេចខ្មែរ និងចាប់ព្រះរាជវង្សខ្មែរទៅកោះជ្វា នោះ គ្រាន់តែជារឿងប្រឌិតមួយរបស់អ្នកនិពន្ធអារ៉ាប់ ហើយត្រូវអ្នកជាតិនិយមឥណ្ឌូនេស៊ី យកទៅរំលេចបន្ថែម ដើម្បីអួតអាងពីកិត្យានុភាពពីអតីតកាលបែបស្រមើស្រមៃរបស់គេតែ ប៉ុណ្ណោះ។
ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយចុះ បើផ្អែកទៅតាមឯកសារដែលថាជ្វា ចាប់រាជវង្សខ្មែរយកទៅកោះជ្វា វិញ ថាពេលដែលគង់ជាចំណាប់ខ្មាំងនៅកោះជ្វា នេះ ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី២ ទ្រង់បានសិក្សាដើម្បីអោយបានដឹងច្បាស់អំពីមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃសាសនា ដែលជាប្រភពអំណាចអធិរាជលោកិយរបស់ស្ដេចសៃលេន្ទ្រៈ។ ប្រហែលជាក្នុងឆ្នាំ៨០០ នៃគ្រិស្ដសករាជ ព្រះអង្គក៏លបភៀសព្រះកាយយាងត្រឡប់មកមាតុភូមិវិញ។ មុនពេលឡើងសោយរាជ្យដោយមានការគាំទ្រយ៉ាងស្មោះត្រង់ និងក្លៀវក្លាពីមេទ័ពជាច្រើន ព្រះអង្គទ្រង់បានបង្រួបបង្រួមទឹកដីនគរចេនឡាទឹក អោយមានឯកភាព និងរីកចម្រើនយ៉ាងឆាប់រហ័ស។
ពេលយាងមកដល់មាតុភូមិដំបូង ព្រះអង្គទ្រង់យាងទៅគង់នៅឥន្ទ្របុរៈ ទំនងជាមានទីតាំងត្រង់បន្ទាយព្រៃនគរ ស្រុកត្បូងឃ្មុំ ខេត្តកំពង់ចាម សព្វថ្ងៃ។ គឺនៅទីនោះហើយដែលព្រះអង្គទ្រង់ទទួលយកព្រាហ្មណ៍សិវៈកៃវល្យៈ អោយចូលធ្វើជារាជបុរោហិតរបស់ព្រះអង្គ។ បន្ទាប់ពីឥន្ទ្របុរៈ ព្រះអង្គទ្រង់យាងទៅគង់នៅម្តុំខាងជើងបឹងទន្លេសាប ជាដំបូងនៅគុទិ ដែលទំនងជាមានទីតាំងស្ថិតនៅខាងជើងប្រាសាទបន្ទាយក្តីបច្ចុប្បន្ន។ រួចបន្ទាប់មក ព្រះអង្គទ្រង់យាងទៅគង់នៅហរិហរាល័យ ក្នុងស្រុករលួសនៃខេត្តសៀមរាប។ បន្ទាប់មកទៀត ព្រះអង្គទ្រង់ប្ដូរទៅគង់នៅអមរេន្ទ្របុរៈ ដែលទំនងជាមានទីតាំងស្ថិតនៅចំទំនប់ខាងលិចនៃបារាយណ៍ទឹកថ្លា សព្វថ្ងៃនេះ។
ចុងក្រោយបង្អស់ ដោយមានព្រាហ្មណ៍សិវៈកៃវល្យៈ និមន្តទៅជាប់ជាមួយជានិច្ចផង ព្រះអង្គទ្រង់យាងទៅគង់នៅលើភ្នំគូលែន ដែលមានឈ្មោះថា មហិន្ទ្របរពត៌។ គឺនៅលើភ្នំគូលែន នោះហើយ ក្នុងអំឡុងឆ្នាំ៨០២ នៃគ្រិស្ដសករាជ ដែលព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី២ ទ្រង់បានប្រារព្ធធ្វើពិធី “ទេវរាជ” ក្នុងបំណងធ្វើអោយប្រទេសខ្មែរកម្វុជទេស បានឯករាជ្យរួចពីចំណុះជ្វា ហើយរៀបចំពិធីរាជាភិសេកធ្វើអោយព្រះអង្គបានឋានៈជាចក្រវាតីន ដែលពាក្យខ្មែរបុរាណហៅថា “កម្រតេងជគតតរាជ” ដែលមានន័យថា ស្ដេចចក្រវាឡ ឬអម្ចាស់នៃលោក គឺស្ដេច។
ខ.លទិ្ធទេវរាជ
ពីអាស្រមបទជតាបត្តិ ដែល លោក ហ្សក សឺដេស យល់ថាប្រាសាទខ្នា ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី២ ទ្រង់បាននិមន្តព្រះគ្រូព្រាហ្មណ៍ម្នាក់ឈ្មោះ ហិរណ្យទាមៈ អ្នកប្រាជ្ញខាងវេទមន្ត ដើម្បីអោយព្រះអង្គជួយរៀបចំធ្វើពិធីទេវរាជ ទៅតាមក្បួនគម្ពីរខាងព្រហ្មញ្ញសាសនា។ ព្រះគ្រូព្រាហ្មណ៍ហិរណ្យទាមៈ បានបង្រៀនរាជបុរោហិត ឈ្មោះ សិវកៃវល្យៈ អោយចេះចាំស្ទាត់ក្បួនច្បាប់ក្នុងគម្ពីរធំៗសំខាន់ៗបួនរបស់ លទ្ធិព្រាហ្មណ៍ គឺវិនាសិខា នយុត្តរា សម្មោហៈ និងសិរៈច្នេត ហើយបានបញ្ញត្តិអោយរាជគ្រូបុរោហិត អនុវត្តតាមក្បួនពិធីទេវរាជខាងសាសនាព្រាហ្មណ៍អោយបានហ្មត់ចត់ល្អ ឥតខ្ចោះផង។
ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី២ និងព្រះគ្រូព្រាហ្មណ៍ហិរណ្យទាមៈ បានធ្វើសច្ចាថា អំណើះតទៅមានតែសមាជិកគ្រួសារនៃព្រាហ្មណ៍សីវកៃវល្យៈទេដែលអាច ប្រារព្ធធ្វើពិធីទេវរាជនេះបាន។ បើតាមការសន្និដ្ឋានរបស់ លោក ហ្សក សឺដេស លោកយល់ថា ក្នុងចំណោមគម្ពីរសំខាន់ទាំងបួននោះ មានគម្ពីរមួយ គឺគម្ពីរសិរៈច្នេតៈ ប្រែថាកាត់ក្បាល ដែលបានបង្ហាញផ្លូវថា តើត្រូវធ្វើយ៉ាងណាដើម្បីបញ្ចប់ការជិះជាន់បង្ខិតបង្ខំរបស់បរទេស មកលើប្រទេសខ្មែរ។
នៅពេលដែលពួកជ្វា ចូលមកលុកលុយនគរចេនឡា ពួកនេះបានធ្វើគត់ព្រះរាជាខ្មែរ ហើយកាត់ព្រះសិរសាព្រះអង្គផង។ ដូច្នេះ ដើម្បីអោយរួចផុតពីអំណាចជិះជាន់របស់ជ្វា នេះ គេអាចសន្មតថា ក្នុងការប្រារព្ធពិធីលើភ្នំគូលែន នោះប្រហែលជាមានធ្វើពិធីឧបកិច្ចផ្តាច់ក្បាលរូបសំណាកស្ដេចជ្វា វង្សសៃលេន្ទ្រៈ ស្របតាមគម្ពីរសិរៈច្នេតៈ ដើម្បីជានិម្មិតនៃប្រកាសឯករាជ្យនគរខ្មែរផង ហើយស្របជាមួយនិងពេលនោះដែរ គេរៀបចំអភិសេកសិវលិង្គ “តំណាងថាមពលច្នៃប្រឌិត” ដែលគេសន្មតថា បានមកពីព្រះឥសូរ តាមរយៈព្រាហ្មណ៍។ ធ្វើដូច្នេះ គេអាចចាត់ទុកថា អាត្ម័នពិសិដ្ឋរបស់ព្រះរាជា បាននៅសណ្ឋិតក្នុងសិវលិង្គនោះដែលបានក្លាយជាតំណាង ឬនិមិត្តរូបនៃទេវរាជ គឺព្រះរាជាទ្រង់ក្លាយជាព្រះឥសូរបែងភាគ ដែលមានអំណាចគ្រប់គ្រងលើសព្វសត្វ។
ចាប់តាំងពីពេលនោះទៅ បញ្ជារបស់ព្រះរាជា គឺជាបញ្ជារបស់ព្រះអាទិទេព។ ការគោរពប្រណិប័តន៍ និងធ្វើតាមបទបញ្ជា នឹងនាំមកនូវកុសលផលបុណ្យដល់អ្នកដែលបានអនុវត្តន៍ ឬប្រព្រឹត្តអំពើនោះ។ ដោយហេតុថា ព្រះឥសូរ មានលំនៅនៅលើភ្នំកៃឡាស់ សិវលឹង្គ ដែលជាតំណាងព្រះឥសូរ ផង និងជាតំណាងព្រះរាជាផង ក៏ត្រូវតែតម្កល់លើភ្នំ ឬទីខ្ពស់ផងដែរ។ ប្រសិនបើគ្មានភ្នំធម្មជាតិទេ គេត្រូវកសាងប្រាសាទ មានខឿនខ្ពស់ជាភ្នំសិប្បនិម្មិត ឬប្រាសាទភ្នំ ដើម្បីតម្កល់សិវលិង្គ នេះ។
ម៉្យាងទៀត ប្រាសាទភ្នំនេះត្រូវស្ថិតនៅចំកណ្ដាលរាជធានីដែលចាត់ទុកដូចជា ភ្នំព្រះសុមេរុ ជាស្នូលនៃចក្រវាឡថែមទៀតផង។ ឯប្រាសាទភ្នំទី១ ដែលសាងឡើងមុនគេបង្អស់ដោយព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី២ គឺប្រាសាទអារាមរោងចិន ធ្វើអំពីឥដ្ឋនៅលើភ្នំគូលែន។ នេះបើតាមឯកសាររបស់ លោក ត្រឹង ងារ។ គេមិនដឹងថា ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី២ ទ្រង់គង់នៅលើភ្នំគូលែន អស់រយៈពេលប៉ុន្មានឆ្នាំទេ។ ព្រះអង្គទ្រង់ឡើងសោយរាជ្យពីឆ្នាំ៨០២ ហើយចុងក្រោយបំផុត ព្រះអង្គទ្រង់យាងត្រឡប់ទៅគង់នៅហរិហរាល័យ គឺរលួសវិញ ទ្រង់នាំយកទាំងលិង្គទេវរាជ ទៅជាមួយផង។ គឺនៅហរិហរាល័យ នេះហើយដែលព្រះអង្គទ្រង់សោយទិវង្គតនៅឆ្នាំ៨៥០ ឬ ៨៥៤ នៃគ្រិស្ដសករាជ ដោយទ្រង់ទទួលព្រះមរណនាមថា បរមេស្វរៈ៕
ស្ដាប់ ឬ ទាញយកសំឡេង
ប្រភព RFA
ព្រះរាជាសម័យអង្គរ (ភាគ១០)
ជាបន្តទៅទៀតនេះ សូមរៀបរាប់ជូននូវព្រះរាជាសម័យអង្គរ បីព្រះអង្គ គឺព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៣ ព្រះបាទឥន្ទ្រវរ្ម័នទី១ និងព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី១។
ក២. ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៣ (៨៥៤-៨៧៧)
ក្រោយពីព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី២ ព្រះរាជាដំបូងនៃសម័យមហានគរ ទ្រង់សោយទិវង្គតទៅនៅឆ្នាំ៨៥០ ឬឆ្នាំ៨៥៤ នោះ ព្រះរាជបុត្ររបស់ព្រះអង្គព្រះនាមជយវ៌ធន ឬព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៣ បានទ្រង់ឡើងគ្រងរាជ្យស្នងពីព្រះបិតា។ ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៣ ដែលទ្រង់មាននិស្ស័យពីកំណើតសព្វព្រះទ័យតែនឹងសាងអំពើល្អ ទ្រង់សោយរាជ្យដោយសុខសន្តិភាពក្នុងរយៈពេលយ៉ាងយូរ ខំថែរក្សា និងធ្វើអោយកាន់តែប្រសើរឡើងនូវភាពថ្កុំថ្កើងរុងរឿង ដែលជាមរតកដែលបិតាព្រះអង្គបានបន្សល់ទុកអោយមក។
ព្រះអង្គទ្រង់មានចំណង់ និងចំណូលព្រះទ័យខាងការប្រមាញ់ដំរីណាស់។ ព្រះអង្គទ្រង់បានសាងប្រាសាទខ្លះនៅតំបន់អង្គរ។
ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៣ ទ្រង់គង់នៅរាជធានីហរិហរាល័យ (រលួស) រហូតដល់ គ្រិស្ដសករាជ៨៧៧ ហើយទ្រង់ចូលទិវង្គតទៅដោយគ្មានបន្សល់បុត្រ ដើម្បីស្នងរាជ្យបន្តឡើយ។ ក្នុងពេលដែលព្រះអង្គសោយទិវង្គតទៅ ព្រះអង្គទ្រង់បានទទួលព្រះមរណនាមថា វិស្ណុលោក។
ក៣. ព្រះបាទឥន្ទ្រវរ្ម័នទី១ (៨៧៧-៨៨៩)
ដោយព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៣ ទ្រង់សោយទិវង្គត ហើយគ្មានបុត្រនឹងស្នងរាជ្យផងនោះ ប្អូនជីដូនមួយរបស់ព្រះអង្គ ព្រះនាមឥន្ទ្រវរ្ម័នទី១ ក៏បានទទួលរាជ្យសម្បត្តិបន្តពីព្រះអង្គ នៅឆ្នាំ៨៧៧ នៃគ្រិស្ដសករាជ។ ព្រះបាទឥន្ទ្រវរ្ម័នទី១ ជាព្រះមហាក្សត្រអង់អាចក្លៀវក្លា មានស្នាព្រះហស្តយ៉ាងច្រើនក្នុងកិច្ចការការពារ និងកសាងប្រទេសជាតិ។ ក្រោយពីពេលដែលព្រះអង្គទ្រង់បានឡើងគ្រងរាជ្យក្នុងឆ្នាំ៨៧៧ ព្រះអង្គទ្រង់បានចាត់ចែងអោយជីកបារាយណ៍ គឺអាងទឹកមួយយ៉ាងធំស្ថិតនៅខាងជើងរាជធានី មានបណ្តោយប្រវែង ៣គីឡូម៉ែត្រ និងទទឹង ៨០០ម៉ែត្រ មានឈ្មោះថា ឥន្ទ្រតដាក ដែលបានផ្តល់ផលប្រយោជន៍យ៉ាងធំចំពោះវិស័យកសិកម្ម។ នៅឆ្នាំ៨៧៩ ព្រះអង្គទ្រង់បានកសាងប្រាសាទព្រះគោ ជាប្រាសាទដែលមានប្រាង្គឥដ្ឋចំនួនប្រាំមួយ តម្រៀបគ្នាជាពីរជួរមុខក្រោយ ស្ថិតនៅលើខឿនតែមួយ ដើម្បីឧទ្ទិសចំពោះបុព្វការីជនរបស់ព្រះអង្គ គឺមាតាបិតា ជីដូនជីតាខាងព្រះមាតា និងព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី២ ព្រមទាំងព្រះអគ្គមហេសីរបស់ព្រះអង្គផង។
នៅឆ្នាំ៨៨១ ព្រះបាទឥន្ទ្រវរ្ម័នទី១ ទ្រង់បានកសាងប្រាសាទបាគង នៅចំកណ្ដាលរាជធានីហរិហរាល័យ ដែលជាប្រាសាទភ្នំសាងអំពីថ្មភក់ដំបូង មានខឿនបីជាន់សម្រាប់តម្កល់លិង្គទេវរាជដែលមានឈ្មោះថា ឥន្ទ្រេស្វរៈ ហើយទ្រង់បានកសាងប្រាសាទមួយនៅលើភ្នំបាយ៉ង់ ដើម្បីឧទ្ទិសចំពោះព្រះសិវៈ។ ក្រៅពីសំណង់ទាំងឡាយនេះ ព្រះបាទឥន្ទ្រវរ្ម័នទី១ ទ្រង់មានស្នាព្រះហស្តសំខាន់ទៀត គឺការរៀបចំលំដាប់ថ្នាក់ក្នុងព្រះរាជវង្ស និងព្រះរាជបរិពារជាន់ខ្ពស់ ដែលស្ថិតក្នុងប្រព័ន្ធអ្នកដឹកនាំជាតិ ដែលគេឃើញព្រះរាជាខាងក្រោយៗ ព្រះអង្គទ្រង់បានអនុវត្តបន្តគ្នាអស់ពេលច្រើនសតវត្សរ៍។
ក្នុងរជ្ជកាលរបស់ព្រះអង្គ ទឹកដីប្រទេសខ្មែរមានវិសាលភាពធំទូលាយ ហើយទំនងជាមានសុខសន្តិភាពបរិបូណ៌ណាស់។ ចំពោះនយោបាយក្រៅប្រទេសវិញ ព្រះអង្គបានរឹតចំណងការទូតជាមួយប្រទេសចិន ប្រទេសចំប៉ា និងកោះជ្វា។
ព្រះបាទឥន្ទ្រវរ្ម័នទី១ ទ្រង់សោយទិវង្គតនៅឆ្នាំ៨៨៩ នៃគ្រិស្ដសករាជ ដោយបានទទួលព្រះមរណនាមថា ព្រះឥស្វរៈលោក។
ក៤. ព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី១ (៨៨៩-៩០០) និងការកសាងក្រុងអង្គរលើកទី១
ក្រោយពីព្រះបាទឥន្ទ្រវរ្ម័នទី១ចូលទិវង្គតទៅនៅឆ្នាំ៨៨៩ ព្រះរាជបុត្ររបស់ព្រះអង្គទ្រង់ឡើងគ្រងរាជ្យស្នង ដោយមានព្រះនាមក្នុងរាជ្យថា ព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី១។ ព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី១ ជាព្រះមហាក្សត្រដែលទ្រង់ជាប់ខ្សែលោហិតនឹងព្រះរាជាមុនៗទាំងអស់ ដែលបានសោយរាជ្យបន្តគ្នាជាច្រើនសតវត្សរ៍នៅប្រទេសកម្ពុជា នេះ។ ព្រះអង្គទ្រង់ជាព្រះរាជាមួយព្រះអង្គដែលបានទទួលការសិក្សាជ្រៅជ្រះ បំផុតពីគ្រូបាធ្យាយរបស់ព្រះអង្គ គឺព្រះគ្រូព្រាហ្មណ៍វមៈសិវៈ ដែលជាសាវៈរបស់គ្រូសិវៈសោម ហើយព្រះអង្គក៏ជាព្រះមហាក្សត្រមានមហិទ្ធិឫទ្ធិខ្លាំងពូកែ មានស្នាព្រះហស្តអស្ចារ្យក្នុងកិច្ចការពារ និងកសាងប្រទេសជាតិ។
ក្រោយពីទ្រង់បានឡើងគ្រងរាជ្យសម្បត្តិភ្លាម ព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី១ ទ្រង់បានកសាងអាស្រមដែលមានឈ្មោះថា យសោធរាស្រមចំនួន១០០ និងសិលាចារឹកជាច្រើននៅក្នុងផ្ទៃប្រទេស ហើយទ្រង់បានកសាងប្រាសាទលលៃ នៅកណ្ដាលបារាយណ៍ឥន្ទ្រតដាក ដែលជាស្នាព្រះហស្តរបស់ព្រះបិតាព្រះអង្គផង។
ប្រាសាទលលៃ នេះ ជាប្រាសាទសាងអំពីឥដ្ឋ មានប្រាង្គ៤តម្រៀបជាពីរជួរមុខក្រោយ សម្រាប់ឧទ្ទិសចំពោះព្រះមាតាព្រះបិតា និងជីដូនជីតាខាងព្រះមាតាព្រះអង្គ។
ប្រហែលជាមកពីរាជធានីហរិហរាល័យ មានសំណង់ផ្សេងៗ និងប្រាសាទច្រើនណាស់ទៅហើយ ហើយដែលស្ថិតនៅក្បែរមាត់បឹងទន្លេសាបពេកផង ដែលនាំអោយមានការពិបាកក្នុងការកសាងសំណង់ផ្សេងៗទៀត ទើបព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី២ សម្រេចប្ដូររាជធានីពីហរិហរាល័យ រលួស មកសាងរាជធានីថ្មីនៅភាគខាងលិច។
គឺព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី១នេះហើយ ដែលបានទ្រង់សាងទីក្រុងអង្គរទី១ មានឈ្មោះថា “យសោធបុរៈ” ដែលមានភ្នំបាខែង នៅចំកណ្ដាល ហើយសាងប្រាសាទបាខែងនៅលើភ្នំនេះសម្រាប់តម្កល់ទេវលិង្គ ស្រីយសោធរេស្វរៈ នៅឆ្នាំ៨៩៣។
ចំណែកនៅលើភ្នំក្រោម និងភ្នំបូក ដែលស្ថិតអមសងខាងភ្នំកណ្ដាលនេះ ព្រះអង្គទ្រង់បានសាងប្រាសាទមានប្រាង្គបីៗសម្រាប់ឧទ្ទិសចំពោះ ត្រីមូរតិ គឺព្រះព្រហ្ម ព្រះវិស្ណុ និងព្រះឥសូរ ផង។ ដើម្បីធានាទឹកប្រើប្រាស់ និងមុខរបរកសិកម្មជាចម្បង ព្រះអង្គទ្រង់បានជីកបារាយណ៍ខាងកើត ទៅខាងទិសឦសាននៃរាជធានីថ្មីនេះ ដែលមានបណ្តោយប្រវែង ៧គីឡូម៉ែត្រ និងទទឹង ១.៨០០ម៉ែត្រ ហៅថា យសោធរៈតដាក។
ក្នុងរាជ្យព្រះអង្គ សាសនាទាំងអស់មានការរីកចម្រើន និងសុខសាន្តនឹងគ្នាណាស់។ នៅលើច្រាំងខាងត្បូងនៃបារាយណ៍នេះ ព្រះអង្គទ្រង់អោយកសាងអាស្រមជាច្រើនសម្រាប់គណៈសាសនាផ្សេងៗ មានព្រាហ្មណាស្រម សម្រាប់អ្នកកាន់សាសនាគណៈព្រះឥសូរ វៃស្នវាស្រម ជាច្រើន សម្រាប់អ្នកកាន់សាសនាព្រះវិស្ណុ និងសៅគតាស្រម សម្រាប់អ្នកកាន់សាសនាព្រះពុទ្ធ។
ព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី១ ទ្រង់ជាស្ដេចសឹកដ៏អង់អាចក្លាហាន ដែលសិលាចារឹកបាននិយាយបញ្ជាក់អំពីការលើកទ័ពទៅច្បាំងជាមួយនគរ ចំប៉ា និងជោគជ័យចំបាំងជើងទឹកមួយ ទៅលើពួកចោរសមុទ្រដែលប្រើសំពៅមានក្តោងពណ៌ស ដែលអាចជាសំពៅរបស់ពួកចាម ឬជាសំពៅរបស់ពួកឥណ្ឌូនេស៊ី ថែមទៀតផង។
ក្នុងរជ្ជកាលរបស់ព្រះអង្គ ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា មានទំហំធំទូលាយណាស់ គឺខាងជើងទល់នឹងខេត្តយូណាន់ ប្រទេសចិន ខាងលិចទល់នឹងប្រទេសភូមា ខាងកើតទល់នឹងប្រទេសចំប៉ា ខាងត្បូងទល់នឹងសមុទ្រ។
ព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី១ ទ្រង់គ្រងរាជ្យពីឆ្នាំ៨៨៩ ហើយទ្រង់សោយទិវង្គតក្នុងឆ្នាំ៩០០ នៃគ្រិស្ដសករាជ ដោយមានព្រះមរណនាមថា បរមសិវលោក៕
ស្ដាប់ ឬ ទាញយកសំឡេង
ប្រភព RFA
សង្គ្រាមដណ្ដើមរាជ្យគ្នារបស់ព្រះរាជាមួយចំនួននៅសម័យអង្គរ (ភាគ១១)
ការសង់ប្រាសាទរបស់ព្រះរាជាខ្មែរនៅសម័យអង្គរ ភាគច្រើន គឺដើម្បីឧទ្ទិសដល់ព្រះអាទិទេពទាំងឡាយផង និងដើម្បីលើកតម្កើងខ្លួនឯងអោយទៅជាទេវរាជ គឺជាស្ដេចផង និងជាទេវផង។ នេះ គឺជាសកម្មភាពមួយដណ្ដើមភាពស្របច្បាប់នៃការកាន់អំណាចរបស់ខ្លួន បន្ទាប់វាយដណ្ដើមរាជ្យបានពីព្រះរាជាណាមួយបានហើយ។
ជាបន្តទៅទៀតនេះ សូមរៀបរាប់ជូននូវសកម្មភាព និងសង្គ្រាមដណ្ដើមរាជ្យគ្នារបស់ព្រះរាជាមួយចំនួនទៀតនៅសម័យ អង្គរ។
ក៥. ព្រះបាទហស៌វរ្ម័នទី១ (៩០០-៩២២)
ក្រោយពីព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី១ ទ្រង់ចូលទិវង្គតទៅ ព្រះរាជបុត្រច្បងរបស់ព្រះអង្គព្រះនាម ហស៌វរ្ម័នទី១ ទ្រង់ឡើងគ្រងរាជ្យបន្តពីព្រះបិតានៅឆ្នាំ៩០០ នៃគ្រិស្ដសករាជ។ តែឯកសារខ្លះថានៅឆ្នាំ៩០៨ ឬ ៩១០ ទៅវិញ។ ព្រះអង្គទ្រង់គង់នៅរាជធានីយសោធបុរៈ គឺក្រុងអង្គរដដែល ហើយទ្រង់បានកសាងប្រាសាទភ្នំតូចមួយ គឺប្រាសាទបក្សីចាំក្រុង នៅក្បែរជើងភ្នំបាខែង ជាភ្នំកណ្ដាលនៃរាជធានី។ គេមិនបានដឹងពិតប្រាកដថា តើព្រះអង្គទ្រង់សោយទិវង្គតនៅឆ្នាំណាទេ គេគ្រាន់តែប៉ាន់ស្មានថា ព្រះអង្គប្រហែលជាចូលទិវង្គតនៅក្រោយឆ្នាំ៩២២ តែប៉ុណ្ណោះ ដោយទ្រង់បានទទួលព្រះមរណនាមថា រុទ្រលោក។
ក៦. ព្រះបាទឥសាណវរ្ម័នទី២ (៩២៥-៩២៨)
ក្រោយពីព្រះបាទហស៌វរ្ម័នទី១ ទ្រង់សោយទិវង្គតទៅ ព្រះអនុជរបស់ព្រះអង្គទ្រង់ឡើងសោយរាជ្យស្នងនៅឆ្នាំ៩២៥ នៃគ្រិស្ដសករាជ ដែលមានព្រះនាមក្នុងរាជ្យថា ព្រះបាទឥសាណវរ្ម័នទី២។ ក្នុងរជ្ជកាលរបស់ព្រះអង្គ ព្រះបាទឥសាណវរ្ម័នទី២ ត្រូវប្រឈមមុខនឹងការបះបោរដណ្ដើមរាជ្យរបស់ស្ដេចមាជាស្វាមី ព្រះនាងជ័យទេវី ដែលជាប្អូនស្រីរបស់ព្រះបិតាព្រះអង្គ ហើយដែលជាអនាគតព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៤។ ព្រះបាទឥសាណវរ្ម័នទី២ ទ្រង់សោយទិវង្គតនៅឆ្នាំ៩២៨ ដោយមានព្រះមរណនាមថា បរមរុទ្រលោក។
ក៧. ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៤ (៩២៨-៩៤១) និងការលើករាជធានីទៅកោះកេរ្តិ៍
នៅក្នុងរាជ្យព្រះបាទឥសាណវរ្ម័នទី២ ជាក្មួយដែលសោយរាជ្យមុនព្រះអង្គ ព្រះបាទជយ័វរ្ម័នទី៤ ដែលជាប្អូនថ្លៃរបស់ព្រះបាទយសោវរ្ម័ន បានបះបោរប្រឆាំងនឹងក្មួយរបស់ព្រះអង្គ ហើយបានឆក់ប្លន់យករតនសម្បត្តិផ្សេងៗ ហើយចាកចេញពីយសោធបុរៈ គឺក្រុងអង្គរ ទៅគង់នៅគោកគគី គឺកោះកេរ្តិ៍ ចម្ងាយប្រមាណ ៧០គីឡូម៉ែត្រ ទិសឦសានក្រុងអង្គរ ដោយនាំយកទាំងលិង្គទេវរាជទៅជាមួយផង។ ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៤ បានឡើងសោយរាជ្យនៅរាជធានីកោះកេរ្តិ៍នៅឆ្នាំ៩២៨ គឺជាឆ្នាំដែលព្រះបាទឥសាណវរ្ម័នទី២ ដែលសោយរាជ្យនៅអង្គរ ទ្រង់សោយទិវង្គតនោះឯង។
ដើម្បីអោយប្រជារាស្ត្រទទួលស្គាល់ថា ព្រះអង្គជាស្ដេចមានមហិទ្ធិឫទ្ធិ ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៤ ទ្រង់បានខិតខំកសាងសមិទ្ធផលផ្សេងៗដែលមានលក្ខណៈធំសម្បើមទៀតផង ដូចជា នៅក្នុងរាជធានីកោះកេរ្តិ៍ ជារាជធានីថ្មីនេះ។
ព្រះអង្គបានសាងប្រាសាទភ្នំមួយដែលមានខឿន ៧ជាន់ កម្ពស់ ៣៥ម៉ែត្រ ឈ្មោះប្រាសាទធំ សម្រាប់តម្កល់លិង្គទេវរាជត្រិភូវនេស្វរៈ ប្រមាណក្នុងឆ្នាំ៩៣១។ ក្រៅពីនេះ ព្រះអង្គបានសាងប្រាសាទជាច្រើនទៀត ព្រមទាំងបារាយណ៍មួយ គឺបារាយណ៍រហាល ហើយនៅរយៈកាលចុងក្រោយនៃរាជ្យរបស់ព្រះអង្គ ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៤ បានវាយរុញច្រានការលុកលុយរបស់ចាម អោយដកថយទៅវិញ។
ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៤ ទ្រង់ឡើងគ្រងរាជ្យនៅឆ្នាំ៩២៨ ហើយសោយទិវង្គតនៅឆ្នាំ៩៤១ នៃគ្រិស្ដសករាជ ដោយមានព្រះមរណនាមថា បរមសិវបល្តិ។
ក៨. ព្រះបាទហស៌វរ្ម័នទី២ (៩៤១-៩៤៤)
ក្រោយពេលដែលព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៤ ទ្រង់ចូលទិវង្គតទៅ ព្រះរាជបុត្ររបស់ព្រះអង្គដែលនៅមានវ័យក្មេងណាស់នៅឡើយ ទ្រង់បានឡើងសោយរាជ្យស្នងព្រះបិតានៅរាជធានីកោះកេរ្តិ៍ ហើយមានព្រះនាមក្នុងរាជ្យថា ព្រះបាទហស៌វរ្ម័នទី២។
ព្រះបាទហស៌វរ្ម័នទី២ ទ្រង់សោយរាជ្យបានតែពីរ ឬបីឆ្នាំ ក៏បាត់ខ្លួន ឬក៏ទ្រង់សុគតទៅ។ ឯកសារខ្លះបានបញ្ជាក់ថា ព្រះបាទហស៌វរ្ម័នទី២ ទ្រង់សោយរាជ្យបានតែពីរឆ្នាំប៉ុណ្ណោះ គឺនៅគ្រិស្ដសករាជ៩៤៤ ព្រះអង្គត្រូវព្រះបាទរាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី២ ជាព្រះរៀមជីដូនមួយនឹងព្រះអង្គ ច្បាំងដណ្ដើមរាជសម្បត្តិបាន ហើយឡើងសោយរាជ្យបន្តពីព្រះអង្គ។ ក្នុងពេលដែលសោយទិវង្គតទៅនោះ ព្រះបាទហស៌វរ្ម័នទី២ ទ្រង់មានព្រះមរណនាមថា ព្រហ្មលោក។
ក៩. ព្រះបាទរាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី២ (៩៤៤-៩៦៨) និងការវិលត្រឡប់មកយសោធបុរៈវិញ
ក្រោយពីព្រះបាទហស៌វរ្ម័នទី២ ទ្រង់សោយទិវង្គតទៅ ព្រះបាទរាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី២ ដែលជាព្រះរាជបុត្ររបស់ព្រះនាងមហេន្ទ្រទេវី ដែលត្រូវជាប្អូនស្រីមួយអង្គទៀតរបស់ព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី១ ដែរ ក៏ទ្រង់ឡើងសោយរាជ្យស្នងព្រះអនុជនៅឆ្នាំ៩៤៤។ ព្រះអង្គមិនគង់នៅរាជធានីកោះកេរ្តិ៍ ទៀតទេ គឺព្រះអង្គទ្រង់នាំយកលិង្គទេវរាជត្រឡប់ទៅយសោធបុរៈក្រុងអង្គរ បានជួសជុល និងរៀបចំកសាងបន្ថែម ធ្វើអោយរាជធានីយសោធបុរៈ នេះកាន់តែរុងរឿងឡើងថែមទៀត។
នៅចំកណ្ដាលទីក្រុងនេះ គេចាប់ផ្ដើមកសាងប្រាសាទភិមានអាកាសដ៏ល្អឆើតឆាយ ហើយនៅភាគខាងកើតនៃទីក្រុងនៅឆ្នាំ៩៥២ ព្រះអង្គទ្រង់បានសាងប្រាសាទមេបុណ្យខាងកើត ដែលមានប្រាង្គចំនួន៥ នៅចំកណ្ដាលបារាយណ៍យសោធរៈតដាក ដើម្បីឧទ្ទិសចំពោះព្រះមាតាព្រះបិតា បុព្វការីជនផ្សេងទៀត និងសិវលិង្គ។ នៅឆ្នាំ៩៦១ ព្រះអង្គទ្រង់បានសាងប្រាសាទមួយទៀតដែលមានរូបរាង និងប្រាង្គចំនួន៥ ដូចគ្នានឹងប្រាសាទមេបុណ្យខាងកើតដែរ ឈ្មោះថា ប្រាសាទប្រែរូប ស្ថិតនៅខាងត្បូងយសោធរៈតដាក ដើម្បីតម្កល់លិង្គទេវរាជ និងឧទ្ទិសចំពោះព្រះញាតិព្រះអង្គផង។
ហេតុដែលបណ្ដាលអោយព្រះបាទរាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី២ សាងប្រាសាទប្រែរូបដែលមានរូបរាង និងសណ្ឋានដូចគ្នានឹងប្រាសាទមេបុណ្យខាងកើតនោះ គឺមកពីប្រាសាទមេបុណ្យខាងកើតនេះបានត្រូវសាងសង់ឡើងនៅកណ្ដាល បារាយណ៍ ដែលជាហេតុធ្វើអោយមានការពិបាកក្នុងការធ្វើបុណ្យទាន។
ក្នុងរាជ្យរបស់ព្រះបាទរាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី២ សាសនាទាំងអស់មានការរីកចម្រើន ហើយរួមរស់ដោយសុខដុមជាមួយគ្នា។ នៅក្នុងរាជ្យរបស់ព្រះអង្គនេះដែរ មានវីរជន ឬមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់នៃព្រះបរមរាជវាំងជាច្រើន បានរួមចំណែកកសាងសមិទ្ធផលផ្សេងៗ ដូចជានៅឆ្នាំ៩៤៦ កវិន្ទ្រារឹមថន ជាស្ថាបត្យករបានសាងប្រាសាទបាតជុំ ដើម្បីឧទ្ទិសថ្វាយចំពោះពោធិសត្វមួយអង្គនៃពុទ្ធសាសនាមហាយាន និងព្រះនាងប្រាជ្ញាបារមីតា។ នៅឆ្នាំ៩៦៧ ព្រះរាជគ្រូព្រាហ្មណ៍យជ្ជនៈវរហៈ ចាប់ផ្ដើមសាងប្រាសាទបន្ទាយស្រី ត្រីភូវនមហេស្វរៈ ស្ថិតខាងជើងក្រុងយសោធបុរៈ។
ព្រះបាទរាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី២ ទ្រង់ជាស្ដេចសឹកមួយអង្គដ៏អង់អាចក្លាហាន ព្រះអង្គទ្រង់បានលើកទ័ពទៅវាយនគរចំប៉ា វិញ ក្រោយពីចំប៉ាបានមកលុកលុយប្រទេសកម្ពុជា នៅក្នុងរាជ្យព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៤ នោះ។ នៅឆ្នាំ៩៤៥-៩៤៦ ព្រះអង្គទ្រង់បានឡោមព័ទ្ធរាជធានីនៃប្រទេសចំប៉ា បាន ហើយបាននាំបដិមាទេពធិតារក្សានគរ ដែលធ្វើអំពីមាស និងរឹបយកនគរចំប៉ា ដាក់ជាចំណុះនគរខ្មែរមួយរយៈថែមទៀតផង។ ព្រះបាទរាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី២ ទ្រង់បានឡើងគ្រងរាជ្យនៅឆ្នាំ៩៤៤ ហើយទ្រង់សុគតនៅឆ្នាំ៩៦៨។ ទ្រង់មានព្រះមរណនាមថា សិវលោក៕
ស្ដាប់ ឬ ទាញយកសំឡេង
ប្រភព RFA
សកម្មភាពរបស់ព្រះរាជាសម័យអង្គរចំនួន៤អង្គ (ភាគ១២)
មករា-២០១២៖ ប្រាសាទអង្គរវត្ត ស្ថិតក្នុងខេត្តសៀមរាប
ក១០. ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៥ (៩៦៨-១០០១)
ក្រោយពីព្រះបាទរាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី២ ទ្រង់សោយទិវង្គតទៅ ព្រះរាជបុត្ររបស់ព្រះអង្គដែលទ្រង់នៅមានវ័យក្មេងណាស់នៅឡើយ ទ្រង់បានឡើងសោយរាជ្យស្នងព្រះអង្គ ដែលមានព្រះនាមក្នុងរាជ្យថា ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៥។ ក៏ប៉ុន្តែ ប្រហែល ៦ឆ្នាំក្រោយ ទើបព្រះអង្គកាន់អំណាចពិតប្រាកដ។ ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៥ ទ្រង់ជាស្ដេចដែលមានចំណេះវិជ្ជាជ្រៅជ្រះ ដោយបានទទួលការអប់រំពីសំណាក់ព្រះគ្រូបាធ្យាយព្រះអង្គ គឺព្រាហ្មណ៍យជ្ជនៈវរហៈ ហើយទ្រង់មានព្រះទ័យសន្តោសប្រោសប្រណី និងយុត្តិធម៌ណាស់។
ថ្វីត្បិតតែព្រះអង្គ និងមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់មួយចំនួនកាន់សាសនាព្រះឥសូរ ក៏ប៉ុន្តែរជ្ជកាលនេះក៏ដូចជារជ្ជកាលមុនៗដែរ ព្រះអង្គទ្រង់បានជួយឧបត្ថម្ភព្រះពុទ្ធសាសនា ដូចជាទ្រង់បានបញ្ជាអោយមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់របស់ព្រះអង្គម្នាក់ឈ្មោះ គតិ ខិតខំខ្នះខ្នែងជួសជុល និងកសាងបន្ថែមថ្មីនូវព្រះពុទ្ធបដិមាជាច្រើន ហើយបានជាវពីបរទេសនូវក្បួនខ្នាតគម្ពីរដីកាផ្សេងៗខាងព្រះពុទ្ធ សាសនាមហាយាន ថែមទៀតផង។
ក្នុងរជ្ជកាលរបស់ព្រះអង្គ ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៥ ទ្រង់បានកសាងប្រាសាទតាកែវ ដែលចាត់ទុកថា ជាភ្នំហេមគិរី នៅចំកណ្ដាលក្រុងថ្មី ជយេន្ទ្រនគរី ដែលព្រះអង្គទ្រង់បានបង្កើតឡើង។ ឯព្រះគ្រូយជ្ជនៈវរហៈ វិញ បានបង្កើតស្នាដៃដ៏ប្រណីតបន្ទាយស្រីផងដែរ។ ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៥ ទ្រង់បានឡើងគ្រងរាជ្យនៅឆ្នាំ៩៦៨ ហើយសោយទិវង្គតនៅឆ្នាំ១០០១ ដែលមានព្រះមរណនាមថា បរមៈវិរលោក។
ក១១. ព្រះបាទឧទ័យាទិត្យាវរ្ម័នទី១ (១០០១-១០០២)
ក្រោយពីព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៥ ទ្រង់សោយទិវង្គតទៅ ក្មួយខាងព្រះមាតារបស់ព្រះអង្គព្រះនាមឧទ័យាទិត្យាវរ្ម័នទី១ ទ្រង់បានឡើងសោយរាជ្យស្នងព្រះអង្គ។ ប៉ុន្តែព្រះបាទឧទ័យាទិត្យាវរ្ម័នទី១ សោយរាជ្យបានតែប៉ុន្មានខែប៉ុណ្ណោះ ព្រះអង្គក៏ទ្រង់ដាក់រាជ្យ ឬក៏ទ្រង់សោយទិវង្គតទៅនៅក្នុងឆ្នាំ១០០២។ ក្រោយពីពេលនោះមក សង្គ្រាមស៊ីវិលមួយក៏បានផ្ទុះឡើងមានរយៈពេល ៩ឆ្នាំ។
ក១២. ព្រះបាទជ័យវិរៈវរ្ម័ន (១០០២-១០១០)
ក្រោយពីព្រះបាទឧទ័យាទិត្យាវរ្ម័នទី១ ទ្រង់សោយទិវង្គតទៅនៅឯរាជធានីយសោធបុរៈ គឺក្រុងអង្គរក្នុងឆ្នាំ១០០២ មានការជ្រើសរើសព្រះមហាក្សត្រមួយអង្គថ្មីដែលគេមិនបានស្គាល់ ប្រវត្តិច្បាស់ អោយឡើងសោយរាជ្យបន្ត ដែលមានព្រះនាមក្នុងរាជ្យថា ព្រះបាទជ័យវិរៈវរ្ម័ន។ ក្នុងរាជ្យរបស់ព្រះអង្គ មានការបះបោរច្បាំងដណ្ដើមរាជ្យគ្នារវាងព្រះអង្គ និងក្សត្រមួយអង្គទៀត ដែលយាងមកពីទិសខាងលិចដែលជាអនាគតព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី១។ ក្នុងចំបាំងដណ្ដើមរាជ្យគ្នានេះ ក្នុងឆ្នាំ១០០៦ រាជធានីយសោធបុរៈ គឺក្រុងអង្គរ ក៏ធ្លាក់ទៅក្នុងកណ្ដាប់ដៃអ្នកដណ្ដើមរាជ្យ។ ក៏ប៉ុន្តែសង្គ្រាមស៊ីវិលនៅតែបន្តអស់រយៈពេល ៤ឆ្នាំក្រោយមកទៀត ពោលគឺរហូតដល់ឆ្នាំ១០១០ ទើបព្រះបាទជ័យវិរៈវរ្ម័ន ទទួលបរាជ័យទាំងស្រុង ហើយក៏ទ្រង់សុគតក្នុងសង្គ្រាមនោះទៅ។
ដូច្នេះឃើញថា ព្រះបាទជ័យវិរៈវរ្ម័ន សោយរាជ្យពីឆ្នាំ១០០២ ដល់ឆ្នាំ១០១០ នៃគ្រិស្ដសករាជ ប៉ុន្តែដល់ពេលទ្រង់សុគតទៅ គេមិនបានដឹងពីព្រះមរណនាមរបស់ព្រះអង្គឡើយ។
ក១៣. ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី១ (១០០២-១០៥០)
ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី១ ដែលទ្រង់បានដណ្ដើមរាជ្យពីព្រះបាទជ័យវិរៈវរ្ម័ន នេះបានអះអាងថា ព្រះអង្គទ្រង់ជាប់ព្រះញាតិខាងមាតាព្រះបាទឥន្ទ្រវរ្ម័នទី១ និងជាប់ញាតិទៅនឹងព្រះរាជបុត្រារបស់ព្រះអង្គ គឺយសោវរ្ម័នទី១ ហើយទំនងជាមានកំណើតកើតជានៅតម្រាលិង្គ (នគរស្រីធម្មរាជ) ដែលមានតំបន់ Ligor ជាមណ្ឌលកណ្ដាល គឺដែនដីនៅភាគខាងជើងជ្រោយម៉ាឡេស៊ី។ ដែនដីនេះជាសម្បត្តិរបស់អាណាចក្រនគរភ្នំ រួចបន្តមកចេនឡាទឹក ហើយស្ថិតនៅជារបស់ខ្មែររហូតដល់ឆ្នាំ១២២០ ទើបបាត់បង់។
នៅក្នុងការវាយដណ្ដើមរាជ្យពីព្រះបាទជ័យវិរៈវរ្ម័ន ព្រះអង្គរៀបចេញដំណើររៀបចំទ័ពពីខេត្តនគររាជ ហើយនាំទ័ពវាយទន្ទ្រានយកបានក្រុងអង្គរនៅឆ្នាំ១០០៦ ហើយថ្វីត្បិតតែរហូតដល់ឆ្នាំ១០១០ ទើបព្រះអង្គទ្រង់វាយឈ្នះជាស្ថាពរក៏ដោយ ក៏ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី១ ទ្រង់ចាត់ទុកថា ព្រះអង្គបានឡើងសោយរាជ្យតាំងពីឆ្នាំ១០០២ គឺដំណាលគ្នានឹងព្រះបាទជ័យវិរៈវរ្ម័ន ម្ល៉េះ។ ក្រោយពីបានជ័យជម្នះហើយ ព្រះអង្គទ្រង់បានរៀបអភិសេកជាមួយនឹងអតីតអគ្គមហេសីរបស់ព្រះបាទ ជ័យវិរៈវរ្ម័ន ថែមទៀតផង។ នៅឆ្នាំ១០១១ ព្រះអង្គទ្រង់បានបញ្ជាអោយនាម៉ឺនសព្វមុខមន្ត្រី ធ្វើការស្បថសច្ចាថា ស្មោះត្រង់នឹងព្រះអង្គក្នុងគ្រប់កាលៈទេសៈ ពោលគឺទោះស្ថិតក្នុងពេលសង្គ្រាមក្តី ឬក៏ក្នុងពេលមានសុខសន្តិភាពក្តី។ អត្ថបទសច្ចាប្រណិធាននេះមានចារនៅខ្លោងទ្វារចូលទៅព្រះបរមរាជវាំង។
ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី១ ទ្រង់ជាស្ដេចសឹកដ៏អង់អាចក្លាហានបំផុត។ ព្រះអង្គទ្រង់បានលើកទ័ពទៅវាយពួកមននៅហរិបុញ្ជ័យឡាំហ៊ន់ ហើយនិងយុទ្ធនាការដោយជោគជ័យជាច្រើនលើកទៀត ធ្វើអោយព្រះអង្គអាចត្រួតត្រាបានគ្របដណ្ដប់លើវាលទំនាបទន្លេមេណាម ទាំងមូល និងវាលទំនាបទន្លេមេគង្គរហូតដល់ហ្លួងព្រះបាង។ ក្នុងវិស័យសំណង់ ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី១ ទំនងជាបានស្ថាបនាបង្ហើយប្រាសាទភិមានអាកាស ប្រាសាទតាកែវ និងគោបុរៈ នៃរាជវាំង។ ក្រៅពីនេះ ព្រះអង្គបានកសាងប្រាសាទភ្នំជីសូរ ផ្នែកខ្លះនៃប្រាសាទព្រះវិហារ និងព្រះខ័នកំពង់ស្វាយ។
គឺព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី១ នេះហើយដែលបានរៀបចំគម្រោងប្លង់ទីក្រុងអង្គរទី២ ដែលមានប្រាសាទបាពួន ជាស្នូល ហើយដែលត្រូវបានកសាងអោយសម្រេចដោយព្រះរាជបុត្រ ឬចៅក្មួយរបស់ព្រះអង្គ ដែលសោយរាជ្យបន្តពីព្រះអង្គ។
ក្នុងផ្នែកសាសនាវិញ ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី១ គឺជាព្រះមហាក្សត្រខ្មែរសម័យអង្គរដំបូងគេបង្អស់ ដែលកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយាន។ ក្នុងរាជ្យព្រះអង្គក៏ដូចជារាជ្យមុនៗដែរ ថ្វីត្បិតតែព្រះអង្គកាន់ពុទ្ធសាសនា ព្រះអង្គបានយកព្រះទ័យទុកដាក់នឹងព្រហ្មញ្ញសាសនា និងសាសនាឯទៀតដូចគ្នា។
ជាក់ស្តែង ព្រះអង្គទ្រង់ចាត់ចែងអោយមន្ត្រីរបស់ព្រះអង្គជួសជុលបូជនីយដ្ឋាន និងបដិមាផ្សេងៗខាងព្រហ្មញ្ញសាសនា ក្នុងរាជធានីដែលខូចខាតដោយសង្គ្រាមស៊ីវិល ជាដើម។ ហើយក៏មានចំណារនៃសិលាចារឹកខ្លះបានអោយដឹងថា ក្នុងរជ្ជកាលរបស់ព្រះអង្គ ពួកកាន់សាសនាព្រាហ្មណ៍ និងកាន់សាសនាព្រះពុទ្ធនៃយានទាំងពីរ បានរួមរស់ដោយសុខសាន្តជាមួយគ្នាទៀតផង។ ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី១ ទ្រង់សោយទិវង្គតនៅឆ្នាំ១០៥០ នៃគ្រិស្ដសករាជ ដោយមានព្រះមរណនាមថា និវាន៌បទ៕
ស្ដាប់ ឬ ទាញយកសំឡេង
ប្រភព RFA
ព្រះមហាក្សត្រពីរអង្គគ្រងរាជ្យក្នុងពេលតែមួយនៅពាក់កណ្ដាលសតវត្សទី១១ (ភាគ១៣)
ជាបន្តទៅទៀតនេះ សូមរៀបរាប់ជូននូវប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរនាពាក់កណ្ដាលទីពីរនៃ សតវត្សទី១១ ដែលមានព្រះមហាក្សត្រពីរអង្គគ្រងរាជ្យក្នុងពេលតែមួយ៖
ក១៤. ព្រះបាទឧទ័យាទិត្យាវរ្ម័នទី២ (១០៥០-១០៦៦) និងអង្គរទី២
បើតាមឯកសារ លោក ត្រឹង ងា ក្រោយពីព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី១ ទ្រង់សោយទិវង្គតទៅ ព្រះរាជបុត្រច្បងរបស់ព្រះអង្គ ព្រះនាមឧទ័យាទិត្យាវរ្ម័នទី២ ទ្រង់ឡើងគ្រងរាជ្យស្នងព្រះបិតា។ ក៏ប៉ុន្តែ បើតាមឯកសារ លោក ដូហ្វាំង មើនីម៉េ (Dauphin Meunier) និងឯកសាររបស់ លោក ម៉ូរីស គ្លេស (Maurice Glaize) បញ្ជាក់ថា ព្រះបាទឧទ័យាទិត្យាវរ្ម័នទី២ នោះមិនមែនជាព្រះរាជបុត្ររបស់ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី១ ទេ តែជាចៅក្មួយរបស់ព្រះអង្គទៅវិញ។
ព្រះបាទឧទ័យាទិត្យាវរ្ម័នទី២ ទ្រង់បានសាងប្រាសាទភ្នំថ្មីមួយ គឺប្រាសាទបាពួន ដែលជាស្នូលនៃក្រុងអង្គរទី២ ហើយដែលគេតម្កល់លិង្គទេវរាជធ្វើអំពីមាស។ ក្រុងថ្មី គឺអង្គរទី២នេះមានកំពែងដីព័ទ្ធជុំវិញ ហើយមានទីតាំងប្រហាក់ប្រហែលនឹងក្រុងអង្គរទី៣របស់ព្រះបាទ ជ័យវរ្ម័នទី៧។ នៅខាងលិចក្រុងថ្មីនេះ ព្រះអង្គបានជីកបារាយណ៍មួយធំជាងបារាយណ៍មុនៗ គឺបារាយណ៍ខាងលិច ឬបារាយណ៍ទឹកថ្លា ដែលមានបណ្តោយប្រវែង ៨គីឡូម៉ែត្រ និងទទឹងប្រវែង ២.២០០ម៉ែត្រ ដែលមិនមែនគ្រាន់តែបម្រើបំណងខាងសាសនាប៉ុណ្ណោះទេ ក៏ប៉ុន្តែមានសារសំខាន់បំផុតសម្រាប់សេដ្ឋកិច្ចជាតិ។ នៅចំកណ្ដាលបារាយណ៍ មានកូនកោះតូចមួយដែលព្រះអង្គទ្រង់បានសាងប្រាសាទមួយមានឈ្មោះថា ប្រាសាទមេបុណ្យខាងលិច។
នៅទីនោះមានតម្កល់បដិមាព្រះវិស្ណុ កំពុងផ្ទំដ៏ធំសម្បើមមួយធ្វើអំពីលង្ហិន។ បច្ចុប្បន្ន រូបបដិមាព្រះវិស្ណុ នេះ ត្រូវគេយកមករក្សាទុកនៅសារមន្ទីរជាតិក្រុងភ្នំពេញ។ ក្នុងរាជ្យព្រះបាទឧទ័យាទិត្យាវរ្ម័នទី២ មានការបះបោរធំៗបីលើក។ លើកទី១ នៅឆ្នាំ១០៥២ គឺជាការបះបោររបស់រាស្ត្រទាំងឡាយនៅខេត្តភាគខាងត្បូង ក្រោមការដឹកនាំរបស់អរៈវិន្ឋៈរតៈ ដែលដំបូងបានទទួលជោគជ័យ តែទីបំផុតត្រូវបរាជ័យដោយការវាយបង្ក្រាបរបស់មេទ័ពឈ្មោះ សង្គ្រាមា ហើយអ្នកដឹកនាំចលនាបះបោរទាំងនេះ ត្រូវរត់ភៀសខ្លួនទៅចំប៉ា។
លើកទីពីរ នៅឆ្នាំ១០៦៥ នាយទាហានម្នាក់ឈ្មោះកំវ៉ៅ នាំទ័ពរបស់ខ្លួនរត់ចេញពីរាជធានី ឈប់ទទួលស្គាល់អំណាចគ្រប់គ្រងរបស់ព្រះរាជា ហើយនាំគ្នាវាយកម្ទេចសិវលិង្គ និងទេវបដិមានៅគ្រប់ទិសទី តែត្រូវមេទ័ពសង្គ្រាមា តាមទាន់ ហើយសម្លាប់បាន ក្រោយពីកំវ៉ៅ មេបះបោរបានធ្វើអោយមេទ័ពព្រះរាជាសង្គ្រាមា មានរបួសត្រង់ថ្គាម។
លើកទីបី គឺជាការបះបោរនៅខេត្តទាំងឡាយភាគខាងកើត ដឹកនាំដោយបងប្អូនពីរនាក់ឈ្មោះ ស្លូត និងសិទ្ធិករ ដែលរួមគ្នាជាមួយមេម្នាក់ទៀតឈ្មោះ ស្ថាន្តិភូវ័ន ក៏ប៉ុន្តែចលនានេះក៏ត្រូវបានមេទ័ពដ៏ខ្លាំងពូកែរបស់ព្រះរាជា គឺសង្គ្រាមា កម្ទេចអោយរលាយសូន្យ។
ព្រះបាទឧទ័យាទិត្យាវរ្ម័នទី២ ទ្រង់ឡើងគ្រងរាជ្យពីឆ្នាំ១០៥០ ហើយទ្រង់សោយទិវង្គតក្នុងឆ្នាំ១០៦៦ ក៏ប៉ុន្តែគេមិនបានដឹងព្រះមរណនាមរបស់ព្រះអង្គឡើយ។
ក១៥. ព្រះបាទហស៌វរ្ម័នទី៣ (១០៦៦-១០៨០)
ក្រោយពេលដែលព្រះបាទឧទ័យាទិត្យាវរ្ម័នទី២ ទ្រង់សោយទិវង្គតទៅ ព្រះអនុជបន្ទាប់របស់ព្រះអង្គទ្រង់បានឡើងសោយរាជ្យស្នងមានព្រះនាម ក្នុងរាជ្យថា ព្រះបាទហស៌វរ្ម័នទី៣។ នៅពេលឡើងគ្រងរាជ្យភ្លាម ព្រះអង្គទ្រង់យកព្រះទ័យទុកដាក់នឹងការកសាងជាតិណាស់។ ព្រះអង្គទ្រង់បានជួសជុលឡើងវិញនូវបូជនីយដ្ឋាននានា និងបដិមាដែលខូចខាតក្នុងពេលដែលកើតចលាចលជ្រួលច្របល់ក្នុងរាជ្យ មុន។ មិនត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះទេ ព្រះបាទហស៌វរ្ម័នទី៣ បានខំរៀបចំអោយមានសន្តិសុខផ្ទៃក្នុងថែមទៀតផង។ ប៉ុន្តែ ទោះជាយ៉ាងណាក្តី នៅក្នុងរាជ្យរបស់ព្រះអង្គ ព្រះអង្គត្រូវចូលរួមក្នុងសង្គ្រាមពីរលើក គឺមួយលើកច្បាំងនឹងនគរចំប៉ា ហើយនិងមួយលើកទៀត ច្បាំងនឹងយួនដៃវៀត។
ចាម បានចូលរុករានទន្ទ្រានព្រំដែនខ្មែរសាជាថ្មីនៅឆ្នាំ១០៧៤។ ទ័ពរបស់ប្រទេសចំប៉ា ដែលដឹកនាំដោយព្រះអង្គម្ចាស់ប៉ាង ប្អូនព្រះរាជានគរចំប៉ា បានវាយលុកឡើងតាមទន្លេមេគង្គមកដល់ក្រុងចាស់សម្ភុបុរៈ គឺសម្បូរ ស្ថិតលើដងទន្លេមេគង្គនេះ ហើយបានប្លន់យករបស់របរមានតម្លៃផ្សេងៗ ព្រមទាំងបានវាយកម្ទេចដុតបំផ្លាញបូជនីយដ្ឋាននានានៃរាជធានីចាស់ នេះ ហើយកៀរប្រជារាស្ត្រខ្មែរនាំយកទៅជាឈ្លើយយ៉ាងច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់ ផង។
នៅឆ្នាំ១០៧៦ ទ័ពខ្មែរត្រូវចិន ប្រទាញអោយសហការជាមួយខ្លួន និងទ័ពចាម ដើម្បីជួយវាយយួនដៃវៀត។ ពេលនោះ ទ័ពចិន នៃរាជ្យវង្សសុង បានលើកពីឡានសឺង សំដៅចុះមកហាណូយ ឯទ័ពខ្មែរ និងចាម វាយចូលតំបន់ងេអាន។ ប៉ុន្តែក្រោយមក ដោយមានការចរចា ហើយស្រុះស្រួលមួយ ចិន ក៏ព្រមដកទ័ពថយចេញទៅវិញ ដែលជាហេតុជំរុញអោយទ័ពសម្ព័ន្ធមិត្តរបស់ចិន គឺខ្មែរ និងចាម ដកថយចេញដែរ។ ព្រះបាទហស៌វរ្ម័នទី៣ ទ្រង់សោយទិវង្គតនៅឆ្នាំ១០៨០ ឬឆ្នាំ១០៨២ នៃគ្រិស្ដសករាជ ដោយមានព្រះមរណនាមថា សទាសិវបទ។
ក១៦. ព្រះបាទនឫទិន្ទ្រវរ្ម័ន (ឆ្នាំ១០៨២-ឆ្នាំ១១១៣)
នៅចុងរាជ្យព្រះបាទហស៌វរ្ម័នទី៣ មានការបះបោរនៅទិសខាងលិចនៃប្រទេស គឺនៅក្រុងមហិធរៈបុរៈ ដែលប្រហែលជាស្ថិតនៅខាងជើងឆៀងខាងលិចវាលទំនាបខាងលើនៃទន្លេមូន ក្នុងប្រទេសថៃ សព្វថ្ងៃ។ នៅឆ្នាំ១០៨២ មានស្ដេចមួយអង្គ ប្រកាសឡើងសោយរាជ្យដោយយកក្រុងមហិធរៈបុរៈ នេះជារាជធានី។ ស្ដេចអង្គនេះមានព្រះនាមថា ជ័យវរ្ម័នទី៦។ ក៏ប៉ុន្តែទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ នៅឯរាជធានីអង្គរឯណោះវិញ ព្រះរាជាដែលឡើងសោយរាជ្យស្របច្បាប់បន្តពីព្រះបាទហស៌វរ្ម័នទី៣ គឺព្រះបាទនឫទិន្ទ្រវរ្ម័ន ដែលត្រូវបានរៀបចំអភិសេក ក្រោយពីពេលដែលព្រះបាទហស៌វរ្ម័នទី៣ សោយទិវង្គតទៅ។
ក្នុងរាជ្យរបស់ព្រះអង្គ ព្រះបាទនឫទិន្ទ្រវរ្ម័ន ទ្រង់បានទទួលច្បាំងជាមួយព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៦ ដែលបានសោយរាជ្យនៅខាងលិចនៃប្រទេស។ ថ្វីត្បិតតែព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៦ អាចវាយទន្ទ្រានយកបានខេត្តទាំងឡាយភាគខាងជើង និងភាគខាងកើតក្តី ក៏ប៉ុន្តែតំបន់អង្គរ ខេត្តទាំងឡាយភាគខាងលិច និងខាងត្បូងបឹងទន្លេសាប នៅតែស្មោះត្រង់នឹងព្រះរាជាក្រុងអង្គរដដែល។
ព្រះបាទនឫទិន្ទ្រវរ្ម័ន ទ្រង់សោយរាជ្យនៅរាជធានីអង្គរ មានរយៈពេលស្មើគ្នា និងរាជ្យមហាក្សត្រពីរអង្គទៀត នៅភាគខាងលិចនៃប្រទេស គឺព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៦ និងព្រះបាទធរណិន្ទ្រវរ្ម័នទី១ គឺរហូតដល់ឆ្នាំ១១១៣ ក្រោយពេលដែលព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី២ បានក្រោកបះបោរឡើង ហើយធ្វើគត់ព្រះបាទធរណិន្ទ្រវរ្ម័នទី១ ជាស្ដេចភាគខាងលិចបាន រួចបន្តលើកទ័ពមកច្បាំងជាមួយព្រះអង្គជាស្ដេចសោយរាជ្យនៅអង្គរ នេះ។ ទីបំផុត ព្រះបាទនឫទិន្ទ្រវរ្ម័ន ត្រូវព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី២ ធ្វើគត់បាន ហើយបង្រួបបង្រួមទឹកដីខ្មែរអោយចូលគ្នាឡើងវិញនៅឆ្នាំ១១១៣ នៃគ្រិស្ដសករាជនោះ។
ក១៧. ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៦ (ឆ្នាំ១០៨២-ឆ្នាំ១១០៧ រាជធានីមហិធរៈបុរៈ)
ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៦ ដែលគ្រងរាជ្យនៅភាគខាងលិចនៃប្រទេស ប្រហែលជាមានប្រភពចេញមកពីវង្សស្ដេចត្រាញ់មួយ។ ព្រះអង្គបានក្រោកបះបោរតាំងពីចុងរាជ្យរបស់ព្រះបាទហស៌វរ្ម័នទី៣ ហើយវាយសង្កត់យកខេត្តភាគខាងលិចនៃប្រទេស។ ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៦ ប្រកាសឡើងសោយរាជ្យក្នុងឆ្នាំ១០៨២ ក្នុងរាជធានីមហិធុរៈបុរៈ ដែលប្រហែលជាស្ថិតនៅភាគខាងជើងឆៀងខាងលិចត្រង់វាលទំនាបខាងលើនៃ ទន្លេមូន (សព្វថ្ងៃស្ថិតក្នុងប្រទេសថៃ)។ ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៦ ត្រូវបានរៀបចំពិធីរាជាភិសេកដោយព្រះគ្រូព្រាហ្មណ៍បុរោហិត របស់ព្រះបាទហស៌វរ្ម័នទី៣ ឈ្មោះ ទិវាករបណ្ឌិត ដែលប្រហែលជាមានហេតុកើតទំនាស់អ្វីជាមួយព្រះរាជាក្រុងអង្គរ ឬដោយប្រាថ្នាលាភសក្ការៈ រួចចាកចោលក្រុងអង្គរ ទៅបម្រើរាជវង្សថ្មីនេះ។
នៅក្នុងរាជ្យរបស់ព្រះអង្គ ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៦ បានខិតខំច្បាំងដណ្ដើមរាជ្យពីព្រះបាទនឫទិន្ទ្រវរ្ម័ន នៃក្រុងអង្គរ ក៏ប៉ុន្តែមិនបានសម្រេច ហើយព្រះអង្គអាចត្រួតត្រាបានតែខេត្តភាគខាងជើង និងខាងកើតនៃប្រទេស។ ចំណែកតំបន់អង្គរ ខេត្តទាំងឡាយប៉ែកខាងលិច និងខាងត្បូងបឹងទន្លេសាប នៅតែស្មោះត្រង់នឹងព្រះរាជាក្រុងអង្គរដដែល។ ដើម្បីពង្រីកអានុភាពអាទិទេព គឺអំណាចរបស់ព្រះអង្គព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៦ ទ្រង់បានកសាងបូជនីយដ្ឋានជាច្រើន ឧទ្ទិសចំពោះព្រះពុទ្ធផង និងចំពោះព្រះឥសូរ ផង ដូចជា បានបន្តការកសាងនៅភ្នំសណ្ដក នៅភ្នំព្រះវិហារ នៅវត្តភូ និងភិម៉ៃ ជាដើម។
ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៦ ទ្រង់សោយទិវង្គតក្នុងឆ្នាំ១១០៧ ដោយមានព្រះមរណនាមថា បរមកៃវល្យបទ៕
ស្ដាប់ ឬ ទាញយកសំឡេង
ប្រភព RFA
